ब्रिटिश सत्तेला हादरवणारे निर्भीड क्रांतिकारक- सत्येंद्रनाथ बोसु

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात आपल्या धैर्य, त्याग आणि अद्वितीय साहसाने ब्रिटिश सत्तेला हादरवणाऱ्या क्रांतिकारकांमध्ये सत्येंद्रनाथ बोसु (सत्येन बोस) यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. आज त्यांची पुण्यतिथी आहे. ब्रिटिशांविरुद्ध सुरू असलेल्या क्रांतिकारक चळवळीत त्यांनी आपल्या सहकारी कनाईलाल दत्त यांच्या मदतीने सरकारी साक्षीदार नरेंद्रनाथ गोस्वामीचा वध करून इंग्रजांच्या कटाला मोठा धक्का दिला. या घटनेमुळे अलीपूर बॉम्ब खटल्यातील ब्रिटिशांची बाजू कमकुवत झाली आणि अनेक क्रांतिकारकांचे प्राण वाचले.

सत्येंद्रनाथ बोसु यांचा जन्म ३० जुलै १८८२ रोजी पश्चिम बंगालमधील मिदनापूर येथे झाला. त्यांचे वडील अभयाचरण बोसु हे मिदनापूर महाविद्यालयात प्राध्यापक होते. शिक्षणात हुशार असलेल्या सत्येंद्रनाथ यांनी कलकत्ता विद्यापीठात बी.ए.पर्यंत शिक्षण घेतले; मात्र पदवीची परीक्षा न देता त्यांनी काही काळ मिदनापूर कलेक्टर कार्यालयात नोकरी केली. पुढे देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी कार्य करण्याचा निर्धार करून त्यांनी क्रांतिकारक संघटना 'अनुशीलन समिती'त प्रवेश केला.

ब्रिटिशांविरुद्धच्या क्रांतिकारक कारवायांमध्ये सहभागी झाल्यामुळे सत्येंद्रनाथ यांना मिदनापूर शस्त्रप्रकरणात अटक झाली होती. त्यानंतर अलीपूर बॉम्ब प्रकरणातही त्यांना अटक करून तुरुंगात ठेवण्यात आले. याच काळात क्रांतिकारक नरेंद्रनाथ गोस्वामी हा ब्रिटिशांचा सरकारी साक्षीदार बनला आणि त्याने अनेक सहकाऱ्यांची नावे उघड करून इंग्रजांना मदत करण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे संपूर्ण क्रांतिकारक चळवळीवर मोठे संकट निर्माण झाले.

क्रांतिकारक बारिंद्रकुमार घोष आणि हेमचंद्र कानुनगो यांच्या नेतृत्वाखाली गोस्वामीचा काटा काढण्याची योजना आखण्यात आली. गुप्तपणे दोन रिव्हॉल्व्हर अलीपूर कारागृहात पोहोचवण्यात आले. ३१ ऑगस्ट १९०८ रोजी तुरुंगाच्या रुग्णालयात उपचारासाठी आलेल्या नरेंद्रनाथ गोस्वामीवर सत्येंद्रनाथ बोसु आणि कनाईलाल दत्त यांनी गोळीबार केला. गोस्वामी जीव वाचवण्यासाठी पळू लागला; मात्र कनाईलाल दत्त यांनी त्याचा पाठलाग करून त्याला ठार केले. या धाडसी कारवाईनंतर दोन्ही क्रांतिकारकांनी कोणतीही भीती न बाळगता स्वतःला ब्रिटिशांच्या ताब्यात दिले. या हत्येनंतर इंग्रज सरकारने दोघांवर खटला चालवला.

२१ ऑक्टोबर १९०८ रोजी न्यायालयाने त्यांना फाशीची शिक्षा सुनावली. कनाईलाल दत्त यांना १० नोव्हेंबर १९०८ रोजी अलीपूर कारागृहात फाशी देण्यात आली. त्यानंतर सत्येंद्रनाथ बोसु यांनाही २१ नोव्हेंबर १९०८ रोजी वयाच्या अवघ्या २६व्या वर्षी फाशी देण्यात आले. सत्येंद्रनाथ बोसु यांचे बलिदान भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक तेजस्वी पर्व ठरले. सरकारी साक्षीदाराचा वध करून त्यांनी ब्रिटिशांच्या कारस्थानांना धक्का दिला आणि आपल्या सहकाऱ्यांप्रती असलेली निष्ठा सिद्ध केली. त्यांच्या शौर्याने बंगालमधील क्रांतिकारक चळवळीला नवी प्रेरणा मिळाली. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी प्राणांची आहुती देणाऱ्या या महान क्रांतिकारकाचे योगदान भारतीय इतिहासात सदैव स्मरणात राहील.