डॉ. पंजाबराव देशमुख : ग्रामीण भारताच्या शिक्षणक्रांतीचे शिल्पकार

२७ डिसेंबर हा दिवस महाराष्ट्राच्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि राजकीय इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कारण हा दिवस म्हणजे भारतरत्न डॉ. पंजाबराव देशमुख यांची जयंती. ग्रामीण, अविकसित आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासलेल्या भूभागातील समाजाला शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणणारे द्रष्टे नेते म्हणून डॉ. पंजाबराव देशमुख यांचे कार्य आजही मार्गदर्शक ठरते. डॉ. पंजाबराव देशमुख यांचा जन्म २७ डिसेंबर १८९८ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील पापळ या गावात झाला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत शिक्षण घेऊन त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी परदेशात झेप घेतली. त्या काळी इंग्लंडमधील केम्ब्रिज विद्यापीठातून डॉक्टरेट प्राप्त करणारे ते भारतातील मोजक्या विद्वानांपैकी एक होते. परदेशात उज्ज्वल भवितव्याची संधी असतानाही त्यांनी मायभूमीची सेवा करण्याचा संकल्प केला आणि भारतात परत येऊन ग्रामीण जनतेसाठी आपले आयुष्य समर्पित केले.
डॉ. पंजाबराव देशमुख हे केवळ शिक्षणतज्ज्ञ नव्हते, तर ते प्रभावी राजकीय नेतेही होते. स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रिमंडळात त्यांनी कृषिमंत्री म्हणून जबाबदारी सांभाळली. शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांची त्यांना सखोल जाण असल्याने शेती सुधारणा, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे, कृषी संशोधन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था मजबूत करण्यासाठी त्यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतले. शेतकरी हा देशाचा कणा आहे, या विचारावर त्यांचे संपूर्ण कार्य आधारलेले होते.
शिक्षण हेच समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे, या विश्वासातून त्यांनी १९३१ साली श्री शिवाजी शिक्षण संस्था स्थापन केली. विदर्भातील हजारो गरीब, ग्रामीण विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची दारे खुली करून देण्याचे ऐतिहासिक कार्य या संस्थेमार्फत घडले. आजही ही संस्था अनेक महाविद्यालये, शाळा व शिक्षणसंस्था यशस्वीपणे चालवत आहे, हे डॉ. देशमुख यांच्या दूरदृष्टीचे जिवंत उदाहरण आहे.
डॉ. पंजाबराव देशमुख यांचे जीवन म्हणजे कर्तव्य, त्याग आणि राष्ट्रसेवेचा आदर्श आहे. त्यांनी सत्तेला साधन मानले, साध्य नव्हे. व्यक्तिगत स्वार्थापेक्षा समाजहिताला त्यांनी सदैव प्राधान्य दिले. ग्रामीण भागातील तरुणांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून सक्षम व्हावे, हाच त्यांचा खरा वारसा आहे.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांचे विचार आणि कार्य आठवणे म्हणजे केवळ श्रद्धांजली नाही, तर त्यांच्या मूल्यांना आचरणात आणण्याचा संकल्प करणे होय. शिक्षण, शेती आणि समाजसेवा या तीन स्तंभांवर उभा राहिलेला डॉ. पंजाबराव देशमुख यांचा विचार आजच्या काळात अधिकच प्रेरणादायी ठरतो. अशा थोर महामानवाला विनम्र आदरांजली!!!

- केदार गोगरकर
अमरावती जिल्हा व्यवस्थापक, अमृत (राज्य शासनाची स्वायत्त संस्था)
संपर्क : ९११२२२७६३५