विद्यार्थी चळवळीचे शिल्पकार : मदनदास देवी

मदनदास देवी यांचा जन्म ९ जुलै १९४२ रोजी सोलापूर जिल्ह्यातील करमाळा येथे झाला. विद्यार्थी जीवनापासूनच राष्ट्रकार्याची प्रेरणा घेत त्यांनी अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेत सक्रिय सहभागास सुरुवात केली. १९६४ मध्ये मुंबईतून त्यांच्या परिषद कार्याला सुरुवात झाली. पुढे १९६६ मध्ये त्यांनी मुंबई अभाविपचे सचिव म्हणून जबाबदारी सांभाळली.

अभाविपच्या संघटनात्मक वाटचालीत मदनदास देवी यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे राहिले. १९६८ मध्ये त्यांच्यावर पश्चिम क्षेत्राचे संघटनमंत्री म्हणून जबाबदारी सोपविण्यात आली. त्यानंतर १९७० ते १९९२ या प्रदीर्घ काळात त्यांनी अभाविपचे राष्ट्रीय संघटनमंत्री म्हणून कार्य केले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली विद्यार्थी परिषद केवळ एक विद्यार्थी संघटना न राहता देशभरातील विद्यार्थी आणि तरुणांना जोडणारी प्रभावी राष्ट्रव्यापी विद्यार्थी चळवळ म्हणून विकसित झाली.

'विद्यार्थी हा केवळ उद्याचा नागरिक नसून आजच्या राष्ट्रनिर्माण प्रक्रियेतील सक्रिय घटक आहे', या भावनेतून त्यांनी विद्यार्थी शक्तीला सकारात्मक आणि रचनात्मक कार्याची दिशा दिली. विद्यार्थ्यांमध्ये नेतृत्वगुण, सामाजिक बांधिलकी, राष्ट्रनिष्ठा आणि संघटन कौशल्य विकसित करण्यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले. विविध भागांतील कार्यकर्त्यांना जोडून त्यांच्यात आत्मीयतेचे नाते निर्माण करणे आणि त्यांच्यातील क्षमता ओळखून त्यांना घडविणे, ही त्यांच्या कार्यशैलीची वैशिष्ट्ये होती.

अभाविपच्या विचारविश्वाला आणि संघटनात्मक पायाभूत रचनेला आकार देणाऱ्या प्रमुख शिल्पकारांमध्ये मदनदास देवी यांचा आवर्जून उल्लेख केला जातो. त्यांच्या दूरदृष्टीने आणि अथक परिश्रमाने विद्यार्थी परिषदेला अखिल भारतीय स्वरूप मिळाले. त्यांच्या कार्यकाळात विद्यार्थ्यांनी सामाजिक आणि राष्ट्रीय प्रश्नांमध्ये सकारात्मक सहभाग घेण्याची परंपरा अधिक बळकट झाली.

१९९२ नंतर त्यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघातही विविध महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. मात्र, विद्यार्थी परिषद घडविण्यात त्यांनी दिलेले योगदान त्यांच्या जीवनकार्याचा अविस्मरणीय अध्याय ठरले. संघटन उभे करणे म्हणजे केवळ संस्था निर्माण करणे नव्हे, तर कार्यकर्त्यांच्या माध्यमातून विचार आणि संस्कारांची पिढी घडविणे, या कार्यपद्धतीचे ते उत्तम उदाहरण होते.

२४ जुलै २०२३ रोजी त्यांचे निधन झाले. आज त्यांच्या स्मृतिदिनी त्यांच्या कार्याचे स्मरण करताना विद्यार्थी चळवळीच्या माध्यमातून राष्ट्रनिर्माणाची प्रेरणा देणाऱ्या या महान संघटकाला आदरांजली अर्पण करणे, हीच त्यांच्या कार्याला खरी मानवंदना ठरेल.

मदनदास देवी यांचे जीवन हे संघटन, संस्कार, समर्पण आणि राष्ट्रकार्याचा प्रेरणादायी प्रवास आहे. विद्यार्थी शक्तीला राष्ट्रशक्ती बनविणाऱ्या या विद्यार्थी चळवळीच्या शिल्पकाराचे कार्य सदैव प्रेरणादायी राहील.

-संकलित