वैज्ञानिक, शिक्षणतज्ज्ञ व विज्ञानप्रसारक – प्रा. यशपाल

प्रा. यशपाल हे भारतातील प्रख्यात वैज्ञानिक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि विज्ञानप्रसारक होते. वैश्विक किरणांच्या (Cosmic Rays) संशोधनातील त्यांचे योगदान, भारतीय अवकाश कार्यक्रमाच्या उभारणीत त्यांनी बजावलेली महत्त्वाची भूमिका आणि विज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत सोप्या भाषेत पोहोचवण्याचे त्यांचे कार्य यासाठी ते विशेष ओळखले जातात. त्यांचा जन्म २६ नोव्हेंबर १९२६ रोजी तत्कालीन ब्रिटिश भारतातील पंजाब प्रांतातील झांग (सध्याचे पाकिस्तान) येथे झाला. बालपणी त्यांनी क्वेट्टा येथे वास्तव्य केले. १९३५ मध्ये झालेल्या भीषण क्वेट्टा भूकंपात ते आणि त्यांची भावंडे बचावली. पुढे त्यांचे शिक्षण हरियाणातील कैथल येथे झाले.

१९४५ ते १९४७ या काळात त्यांनी पंजाब विद्यापीठाच्या लाहोर परिसरात भौतिकशास्त्र विषयात बी.एस्सी. (ऑनर्स)चे शिक्षण घेतले. भारताच्या फाळणीमुळे त्यांचे शिक्षण काही काळ खंडित झाले. त्यानंतर दिल्लीतील पंजाब विद्यापीठात शिक्षण पूर्ण करून १९४९ मध्ये त्यांनी भौतिकशास्त्रात एम.एस्सी. पदवी प्राप्त केली. पुढे अमेरिकेतील मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (MIT) येथून १९५८ मध्ये भौतिकशास्त्र विषयात पीएच.डी. मिळवली.

प्रा. यशपाल यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात मुंबई येथील टाटा मूलभूत संशोधन संस्था (TIFR) येथे वैश्विक किरणांच्या संशोधन गटात केली. संशोधन पूर्ण करून ते पुन्हा TIFR मध्ये रुजू झाले आणि अनेक वर्षे तेथे कार्यरत राहिले. १९७३ मध्ये भारत सरकारने स्थापन केलेल्या अहमदाबाद येथील स्पेस अॅप्लिकेशन्स सेंटरचे ते पहिले संचालक झाले. भारतीय अवकाश संशोधन कार्यक्रमाच्या विकासात त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

पुढे त्यांनी विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाचे सचिव, नियोजन आयोगाचे प्रमुख सल्लागार आणि १९८६ ते १९९१ या काळात विद्यापीठ अनुदान आयोग (UGC) चे अध्यक्ष म्हणून कार्य केले. त्यांच्या कार्यकाळात आंतरविद्यापीठीय संशोधन केंद्रांची संकल्पना प्रत्यक्षात आली. याच दूरदृष्टीतून इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर अॅस्ट्रॉनॉमी अँड अॅस्ट्रोफिजिक्स (IUCAA) आणि इतर संशोधन संस्था उभारण्यात आल्या. ते २००७ ते २०१२ या कालावधीत जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठाचे कुलपतीही होते.

प्रा. यशपाल यांनी भारतीय शिक्षणव्यवस्थेतही मोलाचे योगदान दिले. शालेय विद्यार्थ्यांवरील अभ्यासाचा वाढता ताण कमी करण्यासाठी १९९३ मध्ये त्यांनी 'Learning Without Burden' हा महत्त्वपूर्ण अहवाल सादर केला. राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा २००५ (NCF-2005) तयार करतानाही त्यांनी मार्गदर्शक समितीचे अध्यक्ष म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली. उच्च शिक्षणातील सुधारणा सुचविणाऱ्या समितीचे अध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी अनेक दूरदर्शी शिफारसी केल्या.

प्रा. यशपाल हे विज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवणारे प्रभावी विज्ञानप्रसारक होते. दूरदर्शनवरील 'Turning Point' या लोकप्रिय विज्ञान कार्यक्रमातून त्यांनी गुंतागुंतीच्या वैज्ञानिक संकल्पना अतिशय सोप्या भाषेत जनतेपर्यंत पोहोचवल्या. तसेच विविध वृत्तपत्रांमधून व विज्ञानविषयक कार्यक्रमांतून त्यांनी वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा प्रसार केला. अंधश्रद्धा, ज्योतिष आणि अवैज्ञानिक समजुतींना त्यांनी ठामपणे विरोध केला.

विज्ञान, शिक्षण आणि समाजसेवा या क्षेत्रांतील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल त्यांना १९७६ मध्ये पद्मभूषण आणि २०१३ मध्ये भारताचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान असलेला पद्मविभूषण पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. याशिवाय युनेस्कोचा कलिंग पुरस्कार, इंदिरा गांधी विज्ञान प्रसार पुरस्कार, मेघनाद साहा पदक तसेच इतर अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय सन्मानांनी त्यांना गौरविण्यात आले.

अशा या महान वैज्ञानिक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि विज्ञानप्रसारकाचे २४ जुलै २०१७ रोजी नोएडा, उत्तर प्रदेश येथे वृद्धापकाळाने निधन झाले. भारतीय विज्ञान, शिक्षण आणि विज्ञानप्रसाराच्या क्षेत्रातील त्यांचे योगदान आजही प्रेरणादायी मानले जाते.