साहित्य अकादमी पुरस्कार ,पद्मविभूषण आणि ज्ञानपीठ पुरस्काराने सन्मानित साहित्यसूर्य कलाकार- उमाशंकर जोशी

साहित्य, मानवता आणि राष्ट्रभावनेच्या विचारांचे स्मरण करण्याचा दिवस आहे. २१ जुलै १९११ रोजी गुजरातमधील बामणा येथे जन्मलेल्या उमाशंकर जोशी यांनी कविता, नाटक, निबंध आणि समीक्षेच्या माध्यमातून भारतीय साहित्य समृद्ध केले. गांधीवादी विचारांनी प्रेरित होऊन त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला व त्यासाठी तुरुंगवासही भोगला. ‘विश्वशांती’, ‘निशीथ’, ‘गंगोत्री’ आणि ‘कविनी श्रद्धा’ यांसारख्या साहित्यकृतींमधून मानवी संवेदना, निसर्गप्रेम, आध्यात्मिकता, आधुनिकता आणि विश्वबंधुत्व यांचा प्रभावी आविष्कार झाला. त्यांच्या साहित्यिक योगदानाबद्दल अनेक पुरस्कारांनी त्यांना सन्मानित करण्यात आले. गुजरात विद्यापीठाचे कुलगुरू म्हणूनही त्यांनी शैक्षणिक व सांस्कृतिक क्षेत्रात उल्लेखनीय योगदान दिले. त्यांचे मानवतावादी विचार आणि वैश्विक दृष्टिकोन आजच्या पिढीसाठीही प्रेरणादायी आहेत. उमाशंकर जोशींच्या साहित्याने प्रज्वलित केलेला मानवतेचा दीप आपल्या विचारांत आणि कृतीतून सदैव तेवत ठेवणे, हीच त्यांच्या जयंतीनिमित्त खरी आदरांजली ठरेल.

“विश्वशांतीचा संदेश घेऊन, मानवतेचा दीप उजळू दे;

शब्दांमधुनी सत्य फुलू दे, जीवनाला नवी दिशा मिळू दे.”

गुजराती साहित्यविश्वातील महान कवी, निबंधकार, नाटककार, समीक्षक आणि विचारवंत उमाशंकर जेतलाल जोशी यांची जयंती म्हणजे केवळ एका साहित्यिकाचे स्मरण करण्याचा दिवस नव्हे, तर साहित्य, स्वातंत्र्य, मानवता, शिक्षण आणि राष्ट्रीय एकात्मतेच्या मूल्यांचे पुनर्स्मरण करण्याचा दिवस आहे. २१ जुलै १९११ रोजी गुजरातमधील साबरकांठा जिल्ह्यातील बामणा येथे जन्मलेल्या उमाशंकर जोशी यांनी आपल्या प्रतिभेने गुजराती साहित्याला राष्ट्रीय आणि वैश्विक प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्यांनी स्वतःची ओळख केवळ ‘गुजराती लेखक’ अशी न ठेवता ‘गुजरातीत लेखन करणारा भारतीय लेखक’ अशी केली. त्यांच्या या भूमिकेतून भारतीय एकात्मतेचा व्यापक विचार स्पष्ट होतो.

त्यांचे बालपण साध्या ग्रामीण वातावरणात गेले. वडील जेठालाल कमळजी हे संस्थानांमध्ये कारभारी म्हणून कार्यरत होते, तर आई नवलबाई औपचारिक शिक्षणापासून वंचित असतानाही संस्कारशील आणि कुटुंबवत्सल होत्या. बामणा, इडर आणि अहमदाबाद येथे त्यांचे शिक्षण झाले. विद्यार्थी जीवनातच त्यांच्या मनात सामाजिक प्रश्नांविषयी संवेदनशीलता निर्माण झाली. १९२९ मध्ये गुजरात कॉलेजमधील विद्यार्थ्यांच्या ३४ दिवसांच्या संपातील त्यांचा सहभाग आणि त्यानंतर १९३० च्या स्वातंत्र्यलढ्यात सत्याग्रही म्हणून सहभाग हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील ध्येयवादाचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागामुळे त्यांना कारावासही भोगावा लागला. मात्र तुरुंगवासाने त्यांच्या विचारांची ज्योत विझली नाही; उलट संघर्षाने त्यांच्या लेखणीला अधिक सामाजिक आणि मानवी धार दिली.

त्यांच्या साहित्यसाधनेचा आवाका विलक्षण व्यापक होता. कविता, कथा, नाटक, निबंध, प्रवासवर्णन, समीक्षा, शिक्षण, राजकारण आणि समकालीन प्रश्न अशा विविध क्षेत्रांत त्यांनी लेखन केले. ‘निशीथ’, ‘गंगोत्री’, ‘विश्वशांती’, ‘महाप्रस्थान’ यांसारख्या साहित्यकृतींमधून त्यांच्या काव्यप्रतिभेची आणि चिंतनशीलतेची ओळख होते. त्यांच्या साहित्यामध्ये राष्ट्रप्रेमाबरोबरच मानवतावाद, विश्वबंधुत्व, सामाजिक संवेदनशीलता आणि विवेकशीलता यांचा सुरेख संगम आढळतो. त्यांनी आपल्या आयुष्यात ७० हून अधिक पुस्तके लिहिली, तर ‘संस्कृती’ या नियतकालिकाचे जवळपास चार दशके संपादन करून वैचारिक साहित्यसंवादाला बळ दिले. ‘गंगोत्री ट्रस्ट’च्या माध्यमातून भारतीय तसेच विदेशी भाषांतील साहित्याचे अनुवाद प्रकाशित करून त्यांनी भाषिक सीमांच्या पलीकडे साहित्याचा संवाद घडवून आणला.

उमाशंकर जोशींच्या जीवनातील एक प्रेरणादायी घटना म्हणजे स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांचा सक्रिय सहभाग. तरुण वयात शिक्षणाचा मार्ग सोडून सत्याग्रहात सहभागी होणे आणि कारावास पत्करणे हे त्यांच्या राष्ट्रनिष्ठेचे उदाहरण आहे. दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे साहित्य आणि सार्वजनिक जीवन यांच्यात त्यांनी निर्माण केलेला सेतू. ते गुजरात विद्यापीठाचे कुलगुरू, विश्वभारती विद्यापीठाचे कुलगुरू, राज्यसभेचे सदस्य आणि साहित्य अकादमीचे अध्यक्ष अशा विविध जबाबदाऱ्या सांभाळत असतानाही साहित्यनिर्मिती व सामाजिक चिंतनापासून दूर गेले नाहीत.

त्यांच्या विचारविश्वाचा केंद्रबिंदू होता—मानवता आणि व्यापक भारतीयत्व. प्रादेशिक अस्मिता जपताना संकुचित प्रादेशिकता टाळणे, विविध भारतीय भाषांतील साहित्याला परस्परांशी जोडणे आणि जागतिक चिंतेशी भारतीय संवेदनशीलतेचे नाते निर्माण करणे, हा त्यांच्या विचारांचा महत्त्वपूर्ण पैलू होता. त्यांच्या लेखनातून साहित्य हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून समाजाला विचार करण्यास, प्रश्न विचारण्यास आणि परिवर्तनासाठी उभे राहण्यास प्रेरणा देणारी शक्ती आहे, हा संदेश मिळतो.

उमाशंकर जोशी यांच्या साहित्यिक योगदानाला १९६७ मध्ये ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. त्यांना रंजितराम सुवर्णचंद्रक, साहित्य अकादमी पुरस्कार यांसह विविध सन्मानांनी गौरविण्यात आले. साहित्यिक क्षेत्राबरोबरच शिक्षण आणि सार्वजनिक जीवनात त्यांनी केलेले योगदान पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरले. साहित्य अकादमीच्या अध्यक्षपदासह त्यांनी राष्ट्रीय सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

आजच्या काळात उमाशंकर जोशींच्या विचारांची उपयुक्तता अधिकच वाढली आहे. सामाजिक माध्यमांमुळे माहितीचा वेग वाढला असला, तरी विवेकपूर्ण विचार, भाषिक संवेदनशीलता, सामाजिक जबाबदारी आणि राष्ट्रीय एकात्मता यांची गरज तितकीच आहे. वाढती सामाजिक दरी, भाषिक-सांस्कृतिक विभाजन आणि असहिष्णुतेच्या वातावरणात त्यांचा मानवतावादी दृष्टिकोन समाजाला संवाद आणि समन्वयाचा मार्ग दाखवतो. विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या जीवनातून वाचनाची आवड, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती, सामाजिक बांधिलकी, ध्येयवाद आणि संकटांशी लढण्याचे धैर्य शिकावे. युवक-युवतींनी आपल्या मातृभाषेचा अभिमान बाळगत असताना इतर भारतीय भाषा आणि संस्कृतींचाही आदर करावा.

उमाशंकर जोशी यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना अभिवादन करण्याची खरी भावना त्यांच्या विचारांना कृतीत उतरवण्यात आहे. आज आपण एक पुस्तक वाचूया, एका सामाजिक प्रश्नाचा अभ्यास करूया, भाषिक-सांस्कृतिक भेदांपलीकडे संवाद साधूया आणि आपल्या ज्ञानाचा उपयोग समाजहितासाठी करूया. साहित्याकडे केवळ वाचन म्हणून नव्हे, तर विचार आणि परिवर्तनाचे साधन म्हणून पाहण्याचा संकल्प करूया. उमाशंकर जोशींच्या लेखणीने पेटवलेला मानवतेचा दीप आपल्या कृतीतून पुढे नेणे, हीच त्यांच्या जयंतीनिमित्तची खरी आदरांजली ठरेल.
-संकलित