स्वातंत्र्याचा अखंड ध्यास घेणारा महान क्रांतिकारक – चंद्रशेखर आझाद

चंद्रशेखर आझाद हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्वात धाडसी, निडर आणि पराक्रमी क्रांतिकारकांपैकी एक होते. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग स्वीकारून त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला नवी दिशा दिली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) अधिक संघटित झाली आणि अनेक तरुण क्रांतिकारक स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी झाले. "आझाद" हे नाव त्यांनी केवळ धारणच केले नाही, तर आयुष्याच्या अखेरच्या क्षणापर्यंत त्याचा अभिमानाने सन्मान राखला.

२३ जुलै १९०६ रोजी मध्यप्रदेशातील भाबरा (सध्याचे चंद्रशेखर आझाद नगर) येथे जन्मलेल्या चंद्रशेखर आझाद यांनी बालपणापासूनच अन्यायाविरुद्ध लढण्याची वृत्ती जोपासली. भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव, बटुकेश्वर दत्त आणि इतर अनेक क्रांतिकारकांचे ते मार्गदर्शक व प्रेरणास्थान होते. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात त्यांनी अनेक ऐतिहासिक मोहिमांचे नेतृत्व केले आणि ब्रिटिश सत्तेला सतत आव्हान दिले. सीताराम तिवारी आणि जगरानी देवी यांचे सुपुत्र चंद्रशेखर आझाद यांचा जन्म २३ जुलै १९०६ रोजी मध्यप्रदेशातील अलिराजपूर जिल्ह्यातील भाबरा या गावात झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण गावात झाले, तर पुढील शिक्षणासाठी ते वाराणसी येथे गेले. लहानपणापासूनच त्यांच्यामध्ये देशभक्ती, स्वाभिमान आणि धैर्याची भावना होती.

सन १९२१ मध्ये महात्मा गांधी यांनी सुरू केलेल्या असहकार आंदोलनात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. आंदोलनादरम्यान त्यांना अटक करण्यात आली. न्यायालयात त्यांना नाव विचारले असता त्यांनी "आझाद", वडिलांचे नाव "स्वातंत्र्य" आणि पत्ता "जेलखाना" असे उत्तर दिले. या उत्तरामुळे न्यायाधीशांनी त्यांना फटक्यांची शिक्षा सुनावली. प्रत्येक फटक्यानंतर त्यांनी "भारत माता की जय" असा जयघोष केला. या घटनेनंतर त्यांना "चंद्रशेखर आझाद" या नावाने संपूर्ण देशात ओळखले जाऊ लागले.

असहकार आंदोलन मागे घेतल्यानंतर त्यांनी सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग स्वीकारला. ते हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन (HRA) मध्ये सहभागी झाले आणि पुढे या संघटनेचे हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) मध्ये रूपांतर करण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती. त्यांनी अनेक तरुणांना संघटित केले, शस्त्रांचे प्रशिक्षण दिले आणि ब्रिटिश सरकारविरुद्ध क्रांतिकारक चळवळीला नवे नेतृत्व दिले. झाशीतील कार्य काही काळ चंद्रशेखर आझाद यांनी झाशी हे आपल्या क्रांतिकारी कार्याचे प्रमुख केंद्र बनवले. झाशीजवळील ओरछा येथील जंगलात त्यांनी नेमबाजीचा सराव केला आणि इतर क्रांतिकारकांनाही प्रशिक्षण दिले. त्यांनी पंडित हरिशंकर ब्रह्मचारी या नावाने काही काळ वास्तव्य केले. धिमारपूरा गावातील मुलांना शिक्षण देत त्यांनी स्थानिक नागरिकांशी जवळीक निर्माण केली. झाशी येथे राहत असताना त्यांनी मोटारगाडी चालविण्याचेही प्रशिक्षण घेतले. काकोरी रेल्वे प्रकरण ९ ऑगस्ट १९२५ रोजी हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशनच्या क्रांतिकारकांनी उत्तर प्रदेशातील काकोरी स्थानकाजवळ ब्रिटिश सरकारचा खजिना वाहून नेणाऱ्या रेल्वेवर धाडसी कारवाई केली. या घटनेनंतर अनेक क्रांतिकारकांना अटक झाली आणि काहींना फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली. मात्र चंद्रशेखर आझाद ब्रिटिशांच्या हाती लागले नाहीत. त्यांनी भूमिगत राहून संघटनेचे नेतृत्व केले आणि नव्या क्रांतिकारकांची फळी उभी केली.

लाला लाजपत राय यांच्या मृत्यूचा बदला १९२८ मध्ये सायमन आयोगाच्या विरोधातील आंदोलनादरम्यान लाला लाजपत राय यांच्यावर झालेल्या लाठीमारामुळे त्यांचा मृत्यू झाला. या घटनेचा बदला घेण्यासाठी भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी योजना आखली. १७ डिसेंबर १९२८ रोजी लाहोर येथे ब्रिटिश पोलीस अधिकारी जे. पी. सॉंडर्स याच्यावर गोळीबार करण्यात आला. या संपूर्ण कारवाईत चंद्रशेखर आझाद यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. कारवाईनंतर त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांना सुरक्षितपणे बाहेर काढण्यातही यश मिळवले.

केंद्रीय विधानसभा बॉम्ब प्रकरणातील भूमिका ब्रिटिश सरकारने भारतीय स्वातंत्र्यसैनिकांविरुद्ध अधिक कठोर कायदे लागू करण्यासाठी सार्वजनिक सुरक्षा विधेयक आणि व्यापार विवाद विधेयक सादर केले. या अन्यायकारक कायद्यांचा निषेध करण्यासाठी हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनने केंद्रीय विधानसभेत अघातक बॉम्ब फेकण्याचा निर्णय घेतला. या संपूर्ण योजनेचे नेतृत्व चंद्रशेखर आझाद यांनी केले.

चंद्रशेखर आझाद यांनी भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांची या ऐतिहासिक मोहिमेसाठी निवड केली. ८ एप्रिल १९२९ रोजी भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी "इन्किलाब जिंदाबाद"च्या घोषणा देत नवी दिल्लीतील केंद्रीय विधानसभेत अघातक बॉम्ब फेकले. या बॉम्बस्फोटामागील उद्देश कोणाचाही जीव घेणे नव्हता, तर ब्रिटिश सरकारच्या दडपशाहीविरुद्ध भारतीय जनतेचा आवाज बुलंद करणे हा होता. या घटनेनंतर भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी स्वेच्छेने अटक स्वीकारली, तर चंद्रशेखर आझाद भूमिगत राहून संघटनेचे नेतृत्व करत राहिले.

चंद्रशेखर आझाद यांचे अखेरचे दिवस

हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) या क्रांतिकारी संघटनेचे ते प्रमुख नेते होते. भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांसारख्या क्रांतिकारकांसोबत त्यांनी ब्रिटिश साम्राज्याविरुद्ध सशस्त्र लढा उभारला. "शत्रूच्या हाती जिवंत सापडणार नाही" ही प्रतिज्ञा त्यांनी अखेरच्या क्षणापर्यंत पाळली.ब्रिटिश सरकार अनेक वर्षे चंद्रशेखर आझाद यांचा शोध घेत होते. २७ फेब्रुवारी १९३१ रोजी अलाहाबाद (सध्याचे प्रयागराज) येथील अल्फ्रेड पार्कमध्ये एका गुप्त माहितीच्या आधारे पोलिसांनी त्यांना घेरले. त्यांनी जवळपास एक तास एकट्याने ब्रिटिश पोलिसांशी शौर्याने सामना केला. आपल्या सहकाऱ्याला सुरक्षितपणे निसटण्याची संधी दिल्यानंतर त्यांनी अखेरची गोळी स्वतःवर झाडली. इंग्रजांच्या हाती जिवंत सापडण्यापेक्षा मृत्यू स्वीकारण्याची त्यांनी घेतलेली प्रतिज्ञा त्यांनी शेवटच्या क्षणापर्यंत पाळली.

त्यांच्या बलिदानानंतर संपूर्ण देशभर शोककळा पसरली. अल्फ्रेड पार्कला पुढे "चंद्रशेखर आझाद पार्क" असे नाव देण्यात आले. भारत सरकारने त्यांच्या स्मरणार्थ टपाल तिकीट जारी केले असून, देशभरातील अनेक शैक्षणिक संस्था, रस्ते, उद्याने आणि सार्वजनिक ठिकाणांना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. त्यांचे जीवन भारतीय तरुणांसाठी आजही राष्ट्रभक्ती, त्याग आणि स्वाभिमानाचे सर्वोच्च उदाहरण मानले जाते.

-संकलित

(शांभवी पाचखेडे (वर्धा) आणि परीक्षित शर्मा(यवतमाळ) यांच्या संकलित लेखातून घेतलेले सामाईक बिंदू )