डॉ. जयंत विष्णु नारळीकर : विज्ञाननिष्ठ विचारांचा तेजस्वी दीपस्तंभ

भारतीय विज्ञानविश्वाला जागतिक स्तरावर मानाचे स्थान मिळवून देणाऱ्या महान शास्त्रज्ञांमध्ये डॉ. जयंत विष्णु नारळीकर यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. १९ जुलै १९३८ रोजी कोल्हापूर येथे त्यांचा जन्म झाला. गणिताचे विद्वान वडील प्रा. विष्णु वासुदेव नारळीकर आणि संस्कृत अभ्यासक आई सुमती नारळीकर यांच्या विद्वत्तेचा वारसा त्यांना लाभला. बालपणापासूनच अभ्यासू वृत्ती, जिज्ञासा आणि विज्ञानाची ओढ यामुळे त्यांनी ज्ञानाच्या क्षेत्रात अभूतपूर्व यश संपादन केले.

उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी इंग्लंडमधील केंब्रिज विद्यापीठात प्रवेश घेतला. तेथे जागतिक कीर्तीचे खगोलशास्त्रज्ञ सर फ्रेड हॉयल यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी विश्वनिर्मिती, गुरुत्वाकर्षण आणि ब्रह्मांडाच्या रचनेवर संशोधन केले. "हॉयल–नारळीकर गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत" हा त्यांच्या संशोधनातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. या सिद्धांतामुळे भारतीय वैज्ञानिकांची बुद्धिमत्ता जगासमोर ठळकपणे आली.

डॉ. नारळीकर यांनी केवळ संशोधनापुरते स्वतःला मर्यादित ठेवले नाही, तर भारतात वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करण्यासाठीही त्यांनी मोठे योगदान दिले. पुण्यातील आंतरविद्यापीठीय खगोल व खगोलभौतिकी केंद्र (IUCAA) उभारण्यात त्यांची मोलाची भूमिका होती. त्यांच्या नेतृत्वाखाली अनेक तरुण वैज्ञानिक घडले आणि भारतातील खगोलशास्त्र संशोधनाला नवी दिशा मिळाली.

विज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचावे, सामान्य माणसालाही अवकाश, तारे, ग्रह आणि विश्व समजावे यासाठी त्यांनी मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषेत अनेक पुस्तके लिहिली. विज्ञानकथा, व्याख्याने आणि लेखांमधून त्यांनी अंधश्रद्धा, अवैज्ञानिक विचार आणि गैरसमज यांना वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून उत्तर दिले. त्यामुळे ते एक उत्कृष्ट विज्ञानप्रसारक म्हणूनही ओळखले जातात.

त्यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषण आणि पद्मविभूषण या देशातील सर्वोच्च नागरी सन्मानांनी गौरविले आहे. त्याचबरोबर अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी त्यांचा सन्मान करण्यात आला.

डॉ. जयंत नारळीकर यांचे संपूर्ण आयुष्य हे ज्ञान, संशोधन, विज्ञाननिष्ठा आणि समाजप्रबोधन यांना समर्पित आहे. त्यांनी भारतीय तरुणांना विज्ञानाकडे करिअर म्हणून पाहण्याची प्रेरणा दिली. त्यांचा संदेश स्पष्ट आहे—"प्रश्न विचारण्याची सवय लावा, पुराव्यावर विश्वास ठेवा आणि विज्ञानाच्या मार्गाने प्रगती साधा."

त्यांच्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!

डॉ. जयंत नारळीकर यांचे जीवन प्रत्येक भारतीयासाठी प्रेरणादायी आहे. विज्ञानाचा प्रकाश समाजाच्या प्रत्येक कोपऱ्यात पोहोचविण्याचे त्यांचे कार्य सदैव स्मरणात राहील. ज्ञान, जिज्ञासा आणि वैज्ञानिक विचारांचा हा दीपस्तंभ येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना मार्गदर्शन करत राहील.

-संकलित