पुण्यात दडलेला १२०० वर्षांचा वारसा- पाताळेश्वर लेण्या

पुण्याच्या हृदयात दडलेला १२०० वर्षांचा वारसा पाताळेश्वर लेण्या : इतिहास, अध्यात्म आणि स्थापत्यकलेचा अद्वितीय संगम माहिती-तंत्रज्ञान, शिक्षण आणि संस्कृतीची राजधानी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पुण्याच्या मध्यवर्ती भागात, जंगली महाराज रस्त्यावरील हिरवाईच्या सान्निध्यात शांतपणे उभ्या असलेल्या पाताळेश्वर लेण्या या शहराच्या सुमारे १२०० वर्षांच्या ऐतिहासिक वारशाच्या साक्षीदार आहेत. आधुनिक शहराच्या गजबजाटातही प्राचीन भारतीय शिल्पकला, स्थापत्यवैभव आणि अध्यात्माचा अद्भुत संगम अनुभवायचा असेल, तर पताळेश्वर लेण्या हे पुण्यातील एक अनिवार्य पर्यटनस्थळ ठरते. राष्ट्रकूट राजवटीच्या काळात, इ.स. आठव्या शतकात या शैलकृत मंदिराची निर्मिती झाल्याचे इतिहासकारांचे मत आहे. एका अखंड बेसॉल्ट खडकातून कोरलेली ही वास्तू भारतीय शैलकलेच्या उत्कृष्ट नमुन्यांपैकी एक मानली जाते. एलोरा येथील प्रसिद्ध कैलास मंदिराच्या स्थापत्यशैलीचा प्रभाव पाताळेश्वर लेण्यांच्या रचनेत स्पष्टपणे जाणवतो. त्यामुळे इतिहास आणि स्थापत्यकलेचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी हे स्थळ विशेष महत्त्वाचे मानले जाते. लेण्यांच्या मध्यभागी भगवान शिवांना समर्पित असलेले पाताळेश्वर मंदिर हे भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. मंदिरासमोरील स्वतंत्र मंडपातील एका अखंड दगडातून कोरलेला भव्य नंदी पर्यटकांचे पहिले आकर्षण ठरतो. प्रशस्त सभामंडप, सुबक दगडी खांब, गर्भगृह आणि साधेपणात दडलेली भव्यता पाहताना त्या काळातील शिल्पकारांच्या कल्पकतेची आणि कौशल्याची प्रचिती येते. इतिहास संशोधकांच्या मते, पाताळेश्वर लेण्यांचे काम पूर्णत्वास गेले नसावे. काही भाग अपूर्ण अवस्थेत असल्याचे दिसून येते. मात्र, ही अपूर्णताच या वास्तूला वेगळे सौंदर्य प्राप्त करून देते. प्रत्येक दगड जणू त्या काळातील कलाकारांच्या परिश्रमांची आणि अपूर्ण राहिलेल्या स्वप्नांची कथा सांगत उभा आहे. पाताळेश्वर लेण्यांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा परिसर. लेण्यांच्या शेजारी असलेले जंगली महाराज मंदिर हे पुण्याच्या आध्यात्मिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. त्यामुळे प्राचीन शैलमंदिर आणि संतपरंपरेचे स्मृतिस्थळ असा इतिहास आणि अध्यात्माचा सुंदर संगम या परिसरात अनुभवायला मिळतो. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या संरक्षणाखाली असलेल्या या लेण्या वास्तुशास्त्र, पुरातत्त्व, इतिहास आणि कला शाखेतील विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासाचे महत्त्वपूर्ण केंद्र बनल्या आहेत. दरवर्षी देश-विदेशातील पर्यटक, संशोधक आणि छायाचित्रकार या वास्तूला भेट देतात. सकाळच्या आणि संध्याकाळच्या प्रकाशात दगडी रचनेवर पडणारी प्रकाश-छायेची नक्षी पर्यटकांना विशेष आकर्षित करते. आज पुणे झपाट्याने बदलत असले, तरी पाताळेश्वर लेण्या शहराच्या ऐतिहासिक ओळखीचे जतन करत उभ्या आहेत. शनिवारवाडा, पर्वती टेकडी, आगाखान पॅलेस आणि सरसबाग यांच्यासह पाताळेश्वर लेण्या पुण्याच्या पर्यटन वारशातील एक महत्त्वाचा दुवा ठरल्या आहेत. इतिहास हा केवळ पुस्तकांत वाचण्याचा विषय नाही; तो अशा वास्तूंमधून प्रत्यक्ष अनुभवण्याचा असतो. त्यामुळे या ऐतिहासिक ठेव्याचे संवर्धन करणे ही केवळ प्रशासनाची नव्हे, तर प्रत्येक नागरिकाची सामूहिक जबाबदारी आहे. परिसर स्वच्छ ठेवणे, दगडांवर नावे न लिहिणे आणि ऐतिहासिक वास्तूंचा सन्मान राखणे, हीच या वारशाला खरी मानवंदना ठरेल. इतिहास, अध्यात्म आणि निसर्गाचा संगम अनुभवायचा असेल, तर पुण्याच्या मध्यवर्ती भागातील पताळेश्वर लेण्यांना एकदा तरी भेट द्यायलाच हवी. कारण या लेण्या केवळ दगडात कोरलेल्या नाहीत, तर त्या पुण्याच्या सांस्कृतिक स्मृती, कलात्मक वैभव आणि हजारो वर्षांच्या इतिहासाचे जिवंत प्रतीक आहेत.

पाताळेश्वर लेण्यांच्या आजूबाजूची काही पर्यटन स्थळे-

जंगली महाराज मंदिर: लेण्यांना लागूनच हे शांत आणि भव्य मंदिर आहे, जे समाधी स्थळही आहे. :( लेण्यापासून चालत अवघ्या २ मिनिटांवर)

शनिवार वाडा: ऐतिहासिक पेशवेकालीन वाडा. (पाताळेश्वर लेणीपासून अंतर: ८५० मीटर)

श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती: अत्यंत प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय गणपती मंदिर. (पाताळेश्वर लेणीपासून अंतर: १.२ किमी)

राजा दिनकर केळकर संग्रहालय: ऐतिहासिक वस्तू आणि शिल्पकलेचा ठेवा. (पाताळेश्वर लेणीपासून अंतर: १.५ किमी)

लाल महाल: छत्रपती शिवाजी महाराजांचे बालपण गेलेला ऐतिहासिक वाडा. (पाताळेश्वर लेणीपासून अंतर: १.५ किमी)

तुळशीबाग: खरेदी आणि फिरण्यासाठी प्रसिद्ध बाजारपेठ. (पाताळेश्वर लेणीपासून अंतर: १.२ किमी

-संकलित