निसर्गाच्या कुशीत वसलेले कोकणातील जागृत शिवतीर्थ: श्री धूतपापेश्वर मंदिर

निसर्गाच्या कुशीत वसलेले कोकणातील जागृत शिवतीर्थ: श्री धूतपापेश्वर मंदिर

महाराष्ट्रातील कोकण भूमीला निसर्गाचे वरदान तर लाभले आहेच, पण सोबतीलाच ही भूमी प्राचीन आणि जागृत देवस्थानांनी पावन झाली आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यात वसलेले 'श्री धूतपापेश्वर मंदिर' हे अशाच काही मोजक्या आणि अद्भूत तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. एका खोल दरीत, घनदाट झाडीत आणि खळाळत्या नद्यांच्या सानिध्यात वसलेले हे मंदिर हजारो शिवभक्तांचे परम श्रद्धास्थान आहे. येथे येणाऱ्या प्रत्येकाला आध्यात्मिक शांततेसोबतच निसर्गाच्या विलोभनीय रूपाचा अनुभव येतो.

'धूतपापेश्वर' या नावाचा शब्दशः अर्थ 'पापांचे क्षालन करणारा (धुऊन टाकणारा) ईश्वर' असा होतो. हिंदू धर्मशास्त्रात आणि स्थानिक लोकश्रद्धेमध्ये या मंदिराला अत्यंत पवित्र स्थान आहे. अशी दृढ श्रद्धा आहे की, या मंदिरात येऊन जे भक्त शुद्ध अंतःकरणाने महादेवाचे दर्शन घेतात, त्यांचे सर्व क्लेश, संकटे, मानसिक त्रास आणि ज्ञात-अज्ञात पापे दूर होतात. मंदिराच्या गर्भगृहात असलेली मुख्य शिवपिंडी ही स्वयंभू (निसर्गतः प्रकट झालेली) असून ती अत्यंत भव्य, सचेतन आणि देखणी वाटते.

धूतपापेश्वर मंदिराचे सौंदर्य हे तिथल्या भौगोलिक स्थानामुळे अधिकच वाढले आहे. राजापूर शहरापासून साधारण ५ किलोमीटर अंतरावर, एका निसर्गरम्य आणि खोल दरीमध्ये हे मंदिर स्थित आहे. मंदिराच्या एका बाजूने 'मृडाणी' नदी (ज्याला स्थानिक लोक धूतपापेश्वर नदीही म्हणतात) अगदी संथ आणि पवित्रपणे वाहते.

या मंदिराचे सर्वात मोठे नैसर्गिक आकर्षण म्हणजे पावसाळ्यात मंदिराच्या अगदी मागच्या बाजूला डोंगरावरून कोसळणारा भव्य आणि पांढराशुभ्र धबधबा, जेव्हा हा धबधबा पूर्ण वेगाने ओसंडून वाहतो, तेव्हाचे दृश्य डोळ्यांचे पारणे फेडणारे असते. सभोवतालची दाट हिरवीगार झाडी, पाण्याचा खळाळाट, पक्षांचे कूजन आणि मंदिरात सतत होणारा घंटानाद यांमुळे येथील संपूर्ण वातावरण भारावून गेलेले असते. धावपळीच्या आयुष्यातून विसावा आणि मनाला शांतता शोधणाऱ्यांसाठी हे ठिकाण म्हणजे एक उत्तम ऊर्जा केंद्र आहे.

धूतपापेश्वर मंदिराचा इतिहास अतिशय प्राचीन आहे. इतिहासकारांच्या मते, हे मंदिर साधारण शिलाहार राजांच्या कालखंडातील म्हणजेच सुमारे १००० ते १२०० वर्षे जुने आहे. मंदिराची वास्तुकला पाहता, त्यात पारंपरिक कोकणी कौलारू रचना आणि प्राचीन हेमाडपंती शैलीचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो. मंदिराच्या भव्य प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर जुन्या काळातील पाषाणकामाची भव्यता जाणवते. मंदिराच्या परिसरात काळ्या पाषाणात बांधलेला एक पाण्याचा सुंदर कुंड आहे, ज्याला 'कोटितीर्थ' म्हटले जाते. या कुंडातील पाण्याला अतिशय पवित्र मानले जाते आणि अनेक धार्मिक विधींसाठी याचा वापर केला जातो.

धूतपापेश्वर मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक सण आणि संस्कार केले जातात. मात्र, वर्षातील सर्वात मोठा उत्सव 'महाशिवरात्री'ला असतो. महाशिवरात्रीनिमित्त येथे अतिशय भव्य जत्रा भरते, जिथे केवळ कोकणातूनच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्रातून आणि गोव्यातून लाखो भाविक दर्शनासाठी रांगा लावतात. या काळात संपूर्ण परिसर 'हर हर महादेव'च्या जयघोषाने दुमदुमून जातो. याशिवाय, पवित्र श्रावण महिन्यातही येथे दर सोमवारी विशेष पूजा, रुद्राभिषेक आणि महादेवाच्या पालखी सोहळ्याचे सुंदर आयोजन केले जाते.

कसे पोहोचावे? रस्त्याने: रत्नागिरी, कोल्हापूर, सिंधुदुर्ग किंवा मुंबईवरून राजापूर शहरासाठी थेट बसेस आणि खाजगी वाहने सहज मिळतात. राजापूर बसस्थानकावरून मंदिरासाठी स्थानिक ऑटो रिक्षा किंवा टॅक्सी उपलब्ध असतात. रेल्वेने: कोकण रेल्वेवरील 'राजापूर रोड' हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आहे, तिथून पुढे वाहनाने मंदिरापर्यंत पोहोचता येते.

राजापूरचे श्री धूतपापेश्वर मंदिर हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही, तर ते मानवी मन आणि निसर्ग यांना जोडणारा एक पवित्र पूल आहे. जर तुम्हाला प्राचीन मंदिरांचा इतिहास अनुभवत भक्तीरसात लीन व्हायचे असेल आणि निसर्गाच्या सानिध्यात काही क्षण शांततेचे घालवायचे असतील, तर या जागृत शिवतीर्थाला एकदा नक्की भेट द्या.

श्री धूतपापेश्वर मंदिराच्या आसपास असणारी इतर काही प्रेक्षणीय स्थळे-

राजापूरची गंगा: धूतपापेश्वर मंदिरापासून साधारण २ किमी अंतरावर हे निसर्गाचे आश्चर्य आहे. येथे दर ३ ते ४ वर्षांनी अचानक १४ जलकुंडातून पाणी उगम पावते आणि सुमारे ३ महिने वाहते.

सवतकडा धबधबा: राजापूर शहराजवळ असणारा हा परिसरातील सर्वात उंच आणि प्रसिद्ध धबधबा आहे. पावसाळ्यात येथील निसर्गसौंदर्य पाहण्यासारखे असते.

श्री कनकादित्य मंदिर: कशेळी (राजापूर) येथे असलेले हे सूर्यदेवाचे अतिशय जागृत व प्राचीन मंदिर आहे. हे भारतातील मोजक्या सूर्य मंदिरांपैकी एक आहे.

आर्यादुर्गा देवी मंदिर: राजापूरपासून सुमारे १८ किमी अंतरावर देवीहसोळ येथे हे ग्रामदैवत आर्यादुर्गा मातेचे मंदिर आहे. येथे १० हजार वर्षे जुनी कातळशिल्पेही (Geoglyphs) सापडली आहेत.

विजयदुर्ग किल्ला: राजापूरपासून ५५ किमी अंतरावर असलेला हा ऐतिहासिक जलदुर्ग छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात बांधला गेला आहे.

नापणे धबधबा: जवळच असलेल्या वैभववाडी (सिंधुदुर्ग) तालुक्यात हा बारमाही धबधबा आहे. या ठिकाणी महाराष्ट्रातील पहिला 'काचेचा पूल' (ग्लास ब्रिज) उभारण्यात आला आहे.