भारतीय शेयर बाजार (बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज)- भारतीय अर्थव्यवस्थेचा आरसा

एक वडाचे झाड, काही व्यापारी आणि शेअर्सची खरेदी-विक्री... येथूनच भारतीय शेअर बाजाराची सुरुवात झाली, जो आज आशियातील आघाडीचा शेयर बाजार आहे. बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंजची कहाणी एखाद्या चित्रपटाच्या पटकथेपेक्षा कमी नाही. साधारण १५१ वर्षांपूर्वी मुंबईतील दलाल स्ट्रीटवरील वडाच्या झाडाखाली सुरू झालेला हा प्रवास आज जगातील सर्वात मोठ्या स्टॉक एक्सचेंजमध्ये गणला जातो. बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज हा केवळ भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा नाही तर लाखो गुंतवणूकदारांच्या स्वप्नांना प्रत्यक्षात आणण्याचे एक महत्त्वाचे साधनही आहे.
काही व्यापाऱ्यांनी १९ व्या शतकात एक स्वप्न पाहिले होते, आणि मग ९ जुलै १८७५ रोजी बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंजची स्थापना झाली. त्यावेळी त्याला "द नेटिव्ह शेअर अँड स्टॉक ब्रोकर्स असोसिएशन" असे म्हटले जात असे. व्यापारी आणि दलाल मुंबईच्या प्रसिद्ध दलाल स्ट्रीटजवळील एका वडाच्या झाडाखाली एकत्र येत असत. तिथे ते शेअर्स आणि सिक्युरिटीज खरेदी-विक्री करत असत. कोणीही कल्पनाही केली नव्हती की, ही अनौपचारिक बैठक एके दिवशी आशियातील पहिली आणि जगातील एक प्रमुख स्टॉक एक्सचेंज बनेल.
त्या काळातील व्यापाराची पद्धत पूर्णपणे स्वदेशी होती. दलाल ओरडून (ओपन आउटक्राय सिस्टीम) व्यवहार बंद करत असत. बहुतेक व्यापारी पारशी, गुजराती आणि मारवाडी समाजाचे होते. त्यापैकी सर्वात मोठे नाव प्रेमचंद रायचंद होते. ज्यांना "मुंबईच्या शेअर बाजाराचे जनक" म्हटले जाते. त्यांनी या बाजाराला नियम आणि रचना देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. सुरुवातीला कापूस गिरण्या, रेल्वे कंपन्या आणि सरकारी बाँडचे शेअर्स खरेदी-विक्री होत असे.
हळूहळू ही अनौपचारिक व्यवस्था व्यवस्थित होऊ लागली. भारत सरकारने सिक्युरिटीज कॉन्ट्रॅक्ट्स (रेग्युलेशन) अॅक्ट, १९५६ अंतर्गत याला मान्यता दिली. बीएसईची कहाणी फक्त स्टॉक एक्सचेंजच्या स्थापनेपुरती मर्यादित नाही. गेल्या १५१ वर्षांत त्यांनी अनेक टप्पे गाठले आहेत. १९९५ मध्ये, बीएसईने ओरडून ओरडून जुन्या व्यापार पद्धतीला निरोप दिला आणि बोल्ट (बीएसई ऑनलाइन ट्रेडिंग) प्रणाली सुरू केली. ही एक इलेक्ट्रॉनिक व्यापार प्रणाली होती ज्यामुळे व्यापार जलद, पारदर्शक आणि सुलभ झाला.
वर्ष २००५ मध्ये, बीएसईचे कॉर्पोरेटायझेशन आणि डिम्युच्युअलायझेशन करण्यात आले. म्हणजेच त्याला कंपनीचे स्वरूप देण्यात आले. २०११ मध्ये, डेरिव्हेटिव्ह्ज व्यापार अधिक मजबूत करण्यात आला. ज्यामुळे बीएसई जागतिक बाजारपेठेत अधिक चमकला. बीएसईचा सेन्सेक्स (सेन्सिटिव्ह इंडेक्स) आज प्रत्येक गुंतवणूकदाराच्या तोंडी आहे. १९८६ मध्ये सुरू झालेला हा इंडेक्स भारतातील टॉप ३० कंपन्यांची कामगिरी दाखवतो. आज, सेन्सेक्स हा भारतीय अर्थव्यवस्थेचा आरसा आहे. ज्यावर जगभरातील गुंतवणूकदार बारकाईने लक्ष ठेवतात.
फ्री-फ्लोट मार्केट कॅपिटलायझेशनच्या आधारे त्याची गणना केली जाते. आज बीएसईवर ५,००० हून अधिक कंपन्या सूचीबद्ध आहेत. ज्यामुळे ते जगातील सर्वात मोठ्या स्टॉक एक्सचेंजपैकी एक बनले आहे. इक्विटी, डेरिव्हेटिव्ह्ज, म्युच्युअल फंड, बाँड - येथे सर्व प्रकारचे व्यवहार होतात. आज बीएसई हा केवळ स्टॉक एक्सचेंज नाही तर भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा एक मजबूत आधारस्तंभ आहे. तो कंपन्यांना भांडवल उभारण्याची आणि गुंतवणूकदारांना पैसे कमविण्याची संधी देतो.
भारत आणि परदेशातील गुंतवणूकदारांसाठी बीएसई हा भारतातील गुंतवणुकीचा सर्वात मोठा प्रवेशद्वार आहे. विशेष म्हणजे बीएसई स्वतः एक सूचीबद्ध कंपनी बनली आहे. तिचे शेअर्स नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (एनएसई) वर ट्रेड केले जातात आणि सध्या बीएसई लिमिटेडची शेअर किंमत २,५१८ रुपये आहे. त्याचे मार्केट कॅप १ लाख कोटी रुपयांपेक्षा जास्त आहे. बीएसई हे सेबी (सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया) द्वारे नियंत्रित केले जाते, जे गुंतवणूकदारांच्या हिताचे रक्षण करते. डिजिटल आणि तंत्रज्ञानाचा अवलंब करून, बीएसईने जागतिक वित्तीय बाजारपेठेत आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले आहे. आज ते केवळ भारतातच नाही तर जगभरात आपली उपस्थिती दाखवत आहे.
-संदर्भ- दैनिक सकाळ