करंजा लाड इतिहास, तटबंदी आणि धार्मिक वैभव जपणारे प्राचीन नगर

विदर्भातील कारंजा लाड हे शहर धार्मिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक परंपरेचा समृद्ध वारसा लाभलेले प्राचीन नगर आहे. दत्तसंप्रदायातील महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र म्हणून तसेच जैन धर्मीयांसाठी पवित्र स्थळ म्हणून या शहराची ओळख देशभरात आहे. श्री नृसिंह सरस्वती यांचे जन्मस्थान असल्यामुळे येथे वर्षभर भाविकांची मोठी वर्दळ असते.

नावामागील इतिहास

पुराणकालीन उल्लेखांनुसार या प्रदेशाचा संबंध करंज ऋषींशी जोडला जातो. त्यावरून या नगराला सुरुवातीला "करंजपूर" हे नाव मिळाल्याचे सांगितले जाते. कालांतराने या नावात बदल होऊन "कारंजा" हे नाव रूढ झाले.

"लाड" हा शब्द जैन लाड समाजाच्या मोठ्या वस्तीमुळे आणि त्यांच्या व्यापारी योगदानामुळे या शहराच्या नावाशी जोडला गेला. त्यामुळे पुढे हे नगर "कारंजा लाड" म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

विविध राजवटींचा साक्षीदार

या नगराने अनेक ऐतिहासिक राजवटींचा काळ अनुभवला आहे. वाकाटकपूर्व काळापासून यादव, मुघल, निजामशाही, इमादशाही आणि नागपूरकर भोसले यांच्या कारकिर्दीत कारंजा लाडने व्यापार, संस्कृती आणि धार्मिक क्षेत्रात उल्लेखनीय प्रगती केली.

तटबंदीने संरक्षित नगर

कारंजा लाडचा उल्लेख अनेकदा "कारंजा किल्ला" किंवा "भुईकोट किल्ला" असा केला जातो. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीवरून हा स्वतंत्र किल्ला नसून तटबंदीने सुरक्षित केलेले नगर असल्याचे दिसून येते. शहराच्या संरक्षणासाठी मजबूत दगडी तटबंदी उभारण्यात आली होती, ज्यामुळे व्यापारी, नागरिक आणि धार्मिक स्थळांची सुरक्षा सुनिश्चित केली जात होती.

ऐतिहासिक वेशी

प्राचीन काळी शहरात प्रवेशासाठी चार प्रमुख वेशी होत्या.

- दिल्ली वेस

- दारव्हा वेस

- मंगरूळ वेस

- पोहा वेस

या वेशींवर सतत पहारा ठेवला जात असे. आजही त्यांचे अवशेष या नगराच्या समृद्ध इतिहासाची साक्ष देतात.

इतर ऐतिहासिक ठेवा

जुन्या ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये कारंज्याचा उल्लेख "बिबीचे कारंजे" असा देखील आढळतो. तसेच बिबीसाहेब दर्गा, बिबीसाहेबपुरा परिसर, प्राचीन हमामखाना आणि हत्तीखाना या वास्तू त्या काळातील नगररचनेची आठवण करून देतात.

कस्तुरीची हवेली

कारंजा लाडच्या वैभवशाली इतिहासात कस्तुरीच्या हवेलीचा उल्लेख विशेष महत्त्वाचा मानला जातो. स्थानिक परंपरेनुसार, एका श्रीमंत व्यापाऱ्याने हवेलीच्या बांधकामासाठी कस्तुरीचा वापर केला होता, अशी कथा आजही सांगितली जाते. या कथेला ऐतिहासिक पुराव्यांची मर्यादा असली तरी ती या नगराच्या समृद्ध परंपरेचा भाग बनली आहे. हवेलीतील तळघर, भिंतींतील जिने, बाराद्वारी विहीर आणि भुयारी मार्ग आजही अभ्यासकांचे लक्ष वेधून घेतात.

धार्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्र

कारंजा लाड हे दत्तभक्तांसाठी अत्यंत श्रद्धास्थान असून जैन धर्मीयांच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. मंदिरे, जैन वास्तू, दर्गे आणि प्राचीन इमारती या शहराच्या सर्वधर्मसमभावाची साक्ष देतात.

जतनाची गरज

आज कारंजा लाड हे धार्मिक पर्यटनाबरोबरच इतिहासप्रेमी, संशोधक आणि छायाचित्रकारांसाठी आकर्षणाचे केंद्र ठरत आहे. येथील तटबंदी, वेशी, हवेल्या आणि प्राचीन वास्तू हा आपल्या सांस्कृतिक वारशाचा अमूल्य ठेवा आहे. या वारशाचे संवर्धन करणे आणि पुढील पिढ्यांपर्यंत त्याची माहिती पोहोचवणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.

-संकलित