सिल्लोड तालुक्यातील जोगेश्वरी देवी मंदिर; निसर्ग, इतिहास आणि श्रद्धेचा अद्भुत संगम

अजिंठा डोंगराच्या कुशीत वसलेले जोगेश्वरी देवी मंदिर; निसर्ग, इतिहास आणि श्रद्धेचा अद्भुत संगम

घाटनांद्रा (ता. सिल्लोड) : छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील अजिंठा डोंगररांगेच्या कुशीत वसलेले जोगेश्वरी देवी मंदिर हे श्रद्धा, इतिहास आणि निसर्ग यांचा सुंदर मिलाफ अनुभवण्याचे ठिकाण म्हणून राज्यभर प्रसिद्ध होत आहे. खान्देश आणि मराठवाड्याच्या सीमेवरील घाटनांद्रा गावापासून अवघ्या चार किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या प्राचीन गुहामंदिराला दरवर्षी महाराष्ट्रासह गुजरात आणि इतर राज्यांतून हजारो भाविक भेट देतात.

तुळजा भवानीचे उपशक्तिपीठ मानल्या जाणाऱ्या या प्राचीन गुहामंदिरात अखंड दगडात कोरलेली अष्टभुजा जोगेश्वरी देवीची भव्य मूर्ती, राष्ट्रकूटकालीन शिलालेख आणि कोरीव लेणी ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. पावसाळ्यात परिसराचे निसर्गसौंदर्य अधिक खुलून दिसते. चैत्र, अश्विन आणि कार्तिकी नवरात्रोत्सवात येथे हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. सिल्लोडपासून ३६ किमी आणि छत्रपती संभाजीनगरपासून ७८ किमी अंतरावर असलेले हे मंदिर धार्मिक पर्यटनासह इतिहासप्रेमी आणि निसर्गप्रेमींसाठीही एक महत्त्वाचे पर्यटनस्थळ ठरत आहे.

तुळजापूरच्या तुळजा भवानीचे उपशक्तिपीठ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जोगेश्वरी देवीला नवसाला पावणारी देवी मानले जाते. अखंड दगडात कोरलेले हे गुहामंदिर अजिंठा आणि वेरूळ लेण्यांच्या समकालीन असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे धार्मिक महत्त्वाबरोबरच या मंदिराला ऐतिहासिक आणि पुरातत्त्वीय वारशाचेही विशेष स्थान लाभले आहे. सध्या हे मंदिर भारतीय पुरातत्त्व विभागाच्या अखत्यारीत आहे.

मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी डोंगरातील पायऱ्यांचा मार्ग असून पावसाळ्यात हा संपूर्ण परिसर हिरवाईने नटतो. मंदिर परिसरातून खान्देशातील अनेक गावांचे विहंगम दर्शन घडते. त्यामुळे हे ठिकाण भाविकांसह निसर्गप्रेमी आणि पर्यटकांचेही आवडते पर्यटनस्थळ बनले आहे.

मंदिराच्या प्रांगणातील सुमारे ३० फूट उंचीची प्राचीन दीपमाळ, दुमजली कोरीव लेणी, दगडी स्तंभांनी सजलेला सभामंडप आणि राष्ट्रकूटकालीन पाली भाषेतील शिलालेख पर्यटकांचे विशेष लक्ष वेधून घेतात. गर्भगृहात वाघावर आरूढ असलेली साडेसहा फूट उंचीची, अष्टभुजा जोगेश्वरी देवीची भव्य मूर्ती अखंड डोंगरात कोरलेली असून ती येथील प्रमुख आकर्षण आहे.

लेण्यांमध्ये श्रीलक्ष्मी, श्रीराम, लक्ष्मण, सीता, दत्त आणि वराह यांसह विविध देवतांच्या प्राचीन कोरीव मूर्ती आहेत. मंदिराच्या उजव्या बाजूस धारेश्वर महादेवाचे प्राचीन मंदिर असून समोरील सात कोरीव खोल्या आणि 'घोड तबेला' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गुहाही पर्यटकांसाठी आकर्षण ठरतात.

मंदिरात दररोज काकड आरती, पंचामृत अभिषेक, महापूजा, महानैवेद्य आणि सांजआरती नियमित पार पडतात. चैत्र, अश्विन आणि कार्तिकी नवरात्रोत्सव, महाशिवरात्र, रामनवमी, हनुमान जयंती, गोकुळाष्टमी आणि कोजागिरी पौर्णिमा या उत्सवांमध्ये येथे मोठ्या प्रमाणावर यात्रा भरते. या काळात मराठवाडा, खान्देश तसेच गुजरातमधूनही हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात.

भाविकांच्या सोयीसाठी मंदिर संस्थानाने दुमजली भक्तनिवास व विश्रामगृहाची सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे.

श्रद्धा, इतिहास, पुरातत्त्वीय वारसा आणि निसर्गरम्य वातावरणाचा अनोखा अनुभव घ्यायचा असेल, तर अजिंठा डोंगराच्या कुशीत वसलेले जोगेश्वरी देवी मंदिर हे नक्कीच एकदा भेट देण्यासारखे पर्यटनस्थळ आहे.

संदर्भ -https://pilgrimdata.in/