कारंजा मध्ये पर्यटनाला मिळतेय चालना

​वाशिम जिल्ह्यातील कारंजा येथील 'काण्णव बंगला' हा चक्क श्रीलंकेच्या राष्ट्राध्यक्षांच्या निवासस्थानाची प्रेरणा आहे. नव्हे तर, श्रीलंकेच्या राष्ट्राध्यक्षांचा बंगला ही काण्णवांच्या बंगल्याचीच प्रतिकृती आहे. इंग्रजांनी काण्णवांचा हा देखणा बंगला पाहिला आणि ते इतके प्रभावित झाले की, त्यांनी इथलेच कारागीर थेट श्रीलंकेत (तेव्हाचे सिलोन) नेले. तिथे हुबेहूब अशीच वास्तू उभी राहिली, जी पुढे 'व्हाईसराय हाऊस' म्हणून ओळखली जाऊ लागली. श्रीलंका स्वतंत्र झाल्यावर हेच निवासस्थान देशाच्या राष्ट्रप्रमुखांचे शासकीय निवासस्थान बनले.

​वऱ्हाड ही 'सोन्याची कुऱ्हाड' म्हणून ओळखली जाते. संपन्नतेचा मोठा वारसा लाभलेल्या विदर्भात वाडे अनेक आहेत, पण कारंज्यात मात्र काण्णवांचा हा एकमेव ऐतिहासिक 'बंगला' दिमाखात उभा आहे.

​ बंगल्याचे अर्थकारण आणि भव्यता

​सुमारे १२१ वर्षांपूर्वी (सन १९०३ मध्ये) जेव्हा सोन्याचा भाव अवघा १७ रुपये तोळा होता, तेव्हा हा बंगला तब्बल साडेतीन लाख रुपये खर्च करून बांधण्यात आला होता. आजच्या सोन्याच्या आणि रुपयाच्या मूल्याशी तुलना केली, तर या बंगल्याची किंमत अब्जांच्या घरात जाईल!

​मूळचे फलटणचे असलेले काण्णव घराणे कापसाच्या व्यापारासाठी कारंज्यात आले आणि इथल्या मातीत रमले. येथील प्रसिद्ध व्यापारी कृष्णाजी काण्णव हे व्यापाराच्या निमित्ताने नेहमी मुंबईला जायचे. तिथली ब्रिटिश आणि पोर्तुगीज स्थापत्यकला पाहून ते प्रभावित झाले आणि त्यांनी १८९९ मध्ये कारंज्यात पोर्तुगीज शैलीतील हा बंगला बांधायला सुरुवात केली. ४ वर्षांच्या अथक परिश्रमानंतर १९०३ मध्ये हा महाल तयार झाला.

​🏛️ स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना

​मजबूत पाया: जमिनीखाली काळी माती असल्याने पाया खोदताना प्रत्येक ८ फुटांवर ६ इंचाचा शिशाचा (Lead) थर देण्यात आला आहे.

​बर्मा टिकवूड (सागवान): त्याकाळी ब्रह्मदेशातील (म्यानमार) सागवान सर्वोत्कृष्ट मानले जायचे (इंग्लंडच्या राणीचा दिवाणखानाही याच लाकडाने सजला आहे). या बंगल्याचे खांब एकाच सलग बर्मा टिकवूडपासून बनवले आहेत.

​नक्षीकाम आणि बांधकाम: राजस्थानी कारागिरांनी लाकडावर बारीक नक्षीकाम करून त्याला चार चांद लावले आहेत, तर विटा-चुण्याचे बांधकाम काठेवाडी कारागिरांनी केले.

​रंगरंगोटी: मुंबईचे प्रख्यात 'विठोबा पेंटर' यांनी या बंगल्याचे उत्कृष्ट रंगकाम केले होते.

​भव्य प्रवेशद्वार: बंगल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार एखाद्या सभामंडपासारखे आहे, ज्याच्या समोरचे नक्षीदार खांब कित्येक टन वजनाच्या ओतीव बिडाचे (Cast Iron) आहेत.

​इटालियन मार्बल: त्या काळात अत्यंत दुर्मीळ मानली जाणारी इटालियन मार्बलची फरसबंदी वापरणारे काण्णव हे या भागातील एकमेव गृहस्थ होते. वास्तूच्या मधोमध ३०×३० फुटांचा चौक असून, दुसऱ्या मजल्यावर ५०×४० फुटांचा भव्य दिवाणखाना आहे.

​🎵 दिग्गजांच्या पावलांनी पावन झालेला दिवाणखाना

​हा केवळ एक बंगला नाही, तर भारतीय संस्कृती, राजकारण आणि संगीताचा इतिहास जपणारे एक जिवंत केंद्र आहे. या दिवाणखान्यातील प्रसन्नता रोमारोमांत भिनणारी आहे.

​राष्ट्रीय नेते: लोकमान्य टिळक आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर या वास्तूत येऊन बसले होते.

​संगीताचे महामेरू: बालगंधर्व, मास्टर दिनानाथ मंगेशकर, भाटेबुवा, शिरगोपीकर, हिराबाई बडोदेकर, पंडित नारायण व्यास, जगन्नाथबुवा पंढरपूरकर, मनोहर बर्वे आणि केशवराव भोळे यांच्या सुरावलींनी आणि मैफिलींनी हा दिवाणखाना गाजला आहे.

​गानकोकिळेची बाळपावले: मास्टर दिनानाथ मंगेशकरांची नाटक कंपनी कारंज्यात आली असताना ते काण्णवांकडेच उतरले होते. तेव्हा चिमुरडी लता मंगेशकर वडिलांचे बोट धरून या बंगलाभर फिरली आणि इथेच थकून झोपी गेली होती.

​कीर्तन महोत्सव: घोंगडेबुवा महाराज, कराडकर, कोल्हटकर, पाठक, हिरवळकर, आयाचीतकर, निजामपूरकर, भालेराव आणि कुलकर्णीबुवा अशा नामवंत कीर्तनकारांची कीर्तने येथे झाली.

​🍲 एक मजेशीर किस्सा:

प्रत्येक मैफिलींनंतर काण्णवांकडे वऱ्हाडी पद्धतीनुसार पुरणपोळीच्या पंगती उठायच्या. एकदा प्रसिद्ध संगीतकार केशवराव भोळे यांच्यासाठी खास मसाल्याची आमटी (सार) बनवली होती. ती केशवरावांना इतकी आवडली की ते चक्क १० वाट्या आमटी प्यायले! परिणामी, त्यांचा घसा खराब झाला आणि त्या रात्रीची मैफल रद्द करावी लागली, असा मजेशीर उल्लेख खुद्द केशवरावांनी एका दिवाळी अंकात केला आहे. (या बंगल्याच्या आधी काण्णवांच्या पूर्वजांनी २८ एप्रिल १८७६ रोजी कारंज्यात राममंदिर बांधल्याचीही नोंद आहे.)

​🇱🇰 कारंजाची व्यापारी पेठ आणि श्रीलंकेशी कनेक्शन

​कारंजा हे प्राचीन काळापासून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कापसाची मोठी व्यापारी पेठ म्हणून ओळखले जात होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी मोगलांचे महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र असलेले कारंजा दोनदा लुटल्याची ऐतिहासिक नोंद आहे, यावरूनच या शहराच्या श्रीमंतीची कल्पना येते. येथील कापूस ब्रह्मदेश, चीन, श्रीलंका, आखाती देशांपासून पार इंग्लंडपर्यंत जात असे.

​ब्रिटिश राजवटीत जेव्हा श्रीलंकेत (सिलोन) व्हाईसरायच्या निवासस्थानाचे नियोजन सुरू झाले, तेव्हा वऱ्हाड प्रांताच्या इंग्रज अधिकाऱ्यांनी मुंबई प्रांताच्या गव्हर्नरला काण्णव बंगल्याच्या रचनेबद्दल सुचवले. सरकारी सूत्रे हलली आणि काण्णव बंगल्याचे बांधकाम करणारे कारागीर जहाजाने श्रीलंकेला पाठवले गेले. तिथे या बंगल्याची हुबेहूब प्रतिकृती (Viceroy House) उभारली गेली, जी आज श्रीलंकेच्या राष्ट्रप्रमुखांचे शासकीय निवासस्थान आहे.

-संकलित