समर्पित वृतीने प्रेरित उद्योजक- लक्ष्मणराव किर्लोस्कर

लक्ष्मणराव हे किर्लोस्कर समूह आणि भारतातील पहिल्या औद्योगिक वसाहतींपैकी एक असलेल्या किर्लोस्करवाडीचे संस्थापक होते. ते यंत्रसामग्रीच्या प्रचंड आवडीने आणि मानवी जीवनमान उंचावणारी नवनवीन साधने तयार करण्याच्या तीव्र समर्पणाने प्रेरित असलेले एक उद्योजक होते. शिवाय, त्यांच्याकडे योग्य वेळी व्यावसायिक संधी ओळखण्याची तीव्र बुद्धिमत्ता होती.

लक्ष्मणराव काशीनाथ किर्लोस्कर यांचा जन्म २० जून १८६९ मध्ये झाला. सन १८८८ मध्ये लक्ष्मणराव किर्लोस्कर यांनी बेळगावमध्ये एका रस्त्यावर सायकल दुरुस्तीचे एक छोटे दुकान सुरू केले. हाच रस्ता आता त्यांच्या नावावरून 'किर्लोस्कर रोड' म्हणून ओळखला जातो. शेतीची अवजारे ज्या परिस्थितीत वापरली जातात, त्या परिस्थितीला अनुकूल असली पाहिजेत, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. त्यामुळे त्यांनी भारताचा पहिला लोखंडी नांगर, जो किर्लोस्कर यांचे पहिले उत्पादनही होते, आणि भुसा कापण्याचे यंत्र (चाफ-कटर) तयार केले. सुरुवातीच्या काळात, लक्ष्मणरावांना शेतकऱ्यांकडून विरोध झाला, ज्यांचा असा समज होता की लोखंडी नांगरांमुळे जमीन विषारी होऊन नापीक होईल. या गैरसमजामुळे शेतकऱ्यांना समजावणे अत्यंत कठीण होते. लक्ष्मणरावांना आपले पहिले लोखंडी नांगर विकायला दोन वर्षे लागली. मुळात शेतीसाठी एक अत्यावश्यक साधन म्हणून बनवलेला नांगर, लवकरच सुधारणा आणि क्रांतीचे प्रतीक बनला.

जानेवारी १९१० मध्ये, बेळगाव नगरपालिकेने लक्ष्मणरावांना नवीन उपनगरासाठी जागा मोकळी करण्यासाठी बेळगाव सोडण्याचा आदेश दिला. योग्य जागा शोधण्यासाठी त्यांनी खूप संघर्ष केला, अखेरीस औंधच्या राजाने केवळ एक मित्र म्हणूनच नव्हे, तर आपल्या राज्याच्या औद्योगिकीकरणाची आणि त्यातून मिळणाऱ्या फायद्यांची काळजी असणारे शासक म्हणूनही मदतीचा हात पुढे केला. त्यामुळे, त्यांनी लक्ष्मणरावांना बिनव्याजी दहा हजार रुपयांचे कर्ज आणि कुंडल रोड नावाच्या एका प्रसिद्ध रेल्वे स्थानकाजवळची ३२ एकर पडीक जमीन दिली. हीच जागा किर्लोस्करवाडी आणि किर्लोस्कर ब्रदर्स लिमिटेडचा कारखाना बनली, आणि अशाप्रकारे लक्ष्मणरावांचे एक स्वप्न पूर्ण झाले – स्वतःचा उद्योग आणि आपल्या कर्मचाऱ्यांसाठी एक समुदाय उभा करणे.

मानवी क्षमतेवरील विश्वासाने प्रेरित होऊन, लक्ष्मणरावांनी २५ कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबीयांना एकत्र आणले आणि उजाड, निवडुंग व नागांनी भरलेल्या विस्तीर्ण प्रदेशाचे आपल्या स्वप्नातील गावात रूपांतर करण्यात यश मिळवले. माणसांची पारख करण्याची त्यांची क्षमता आणि सामाजिक, आर्थिक व शैक्षणिक पात्रतेकडे दुर्लक्ष करून उपजत बुद्धी जाणून घेण्याच्या वृत्तीमुळे, त्यांना सामान्य दिसणाऱ्या लोकांमध्येही सुप्त क्षमता जागृत करण्याची विलक्षण शक्ती प्राप्त झाली होती. त्यांनी दोन माजी कैद्यांनाही कामावर ठेवले, जे किर्लोस्करवाडीचे रात्रीचे पहारेकरी बनले.

लक्ष्मणराव किर्लोस्कर हे असे व्यक्तिमत्व होते, ज्यांचा असा विश्वास होता की, क्रांतिकारक औद्योगिक उपकरणांच्या निर्मितीसाठी आपल्या सभोवतालच्या परिस्थितीचे आणि वास्तवाचे आकलन असणे अत्यावश्यक आहे. ते केवळ एक उद्योगपतीच नव्हते, तर एक महान समाजसुधारकही होते. त्यांनी अस्पृश्यता निर्मूलनाचा पुरस्कार केला. भारत सरकारच्या टपाल विभागाने लक्ष्मणराव किर्लोस्कर यांच्या जयंतीनिमित्त २० जून १९६९ रोजी एक टपाल तिकीट जारी केले.

त्यांचा हा वारसा पुढे त्यांचे पुत्र शंतनुराव किर्लोस्कर यांनी समर्थपणे पुढे नेला. अशा या थोर उद्योजकाचे २६ सप्टेंबर १९५६ रोजी निधन झाले.

संदर्भ- kirloskarenrichinglives.com