विदर्भातील पवित्र शक्तिस्थान : चंद्रपूरची महाकाली माता

या मंदिराविषयी एक कथा प्रसिध्द आहे, १३ व्या शतकात गोंड राजा खांडक्या बल्लाळशाह यांच्या अंगावर गाठी झाल्या होत्या. एका स्वप्नातील दृष्टांतानुसार, यावर उपाय म्हणून त्यांनी अंचलेशर महादेवाचे मंदिर आणि कुंड बांधले. त्यानंतर जवळील एका भुयारात त्यांना खडकात कोरलेली भव्य देवीची मूर्ती सापडली. त्या देवीच्या दर्शनाने व पूजेने राजा आजारातून बरा झाला. कालांतराने, पराक्रमी राणी हिराई यांच्या कार्यकाळात १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात या मंदिरांचा जीर्णोद्धार झाला असावा. या गुंफा स्वरूपातील मूर्तीवर भव्य मंदिराची उभारणी करण्यात आली. राणी हिराई यांनी पराक्रमी राजा वीरशाह यांच्या स्मरणार्थ चैत्र पौर्णिमेला मंदिरात वार्षिक उत्सवाची सुरुवात केली, जी आजही मोठ्या उत्साहाने साजरी केली जाते. नवरात्रीमध्ये देवीला विविध प्रकारचा पारंपरिक साज चढवला जातो आणि भाविकांची मोठी गर्दी होते. या मंदिराच्या भिंतींवर हिंदू आणि तिबेटी कला परंपरांचा मिलाफ दर्शवणारे सुबक आणि अतिशय कौशल्यपूर्ण कोरीवकाया मंदिराविषयी एक कथा प्रसिद्ध आहे की, १३ व्या शतकात गोंड राजा खांडक्या बल्लाळशाह यांच्या अंगावर गाठी झाल्या होत्या. एका स्वप्नातील दृष्टांतानुसार, यावर उपाय म्हणून त्यांनी अंचलेशर महादेवाचे मंदिर आणि कुंड बांधले. त्यानंतर जवळच असलेल्या एका भुयारात त्यांना खडकात कोरलेली देवीची भव्य मूर्ती सापडली. त्या देवीच्या दर्शनाने व पूजेने राजा आजारातून बरा झाला. कालांतराने, पराक्रमी राणी हिराई यांच्या कार्यकाळात १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात या मंदिरांचा जीर्णोद्धार झाला असावा. या गुंफा स्वरूपातील मूर्तीवर भव्य मंदिराची उभारणी करण्यात आली.

राणी हिराई यांनी पराक्रमी राजा वीरशाह यांच्या स्मरणार्थ चैत्र पौर्णिमेला मंदिरात वार्षिक उत्सवाची सुरुवात केली, जी आजही मोठ्या उत्साहाने साजरी केली जाते. नवरात्रीमध्ये देवीला विविध प्रकारचा पारंपरिक साज चढवला जातो आणि भाविकांची मोठी गर्दी होते. या मंदिराच्या भिंतींवर हिंदू आणि तिबेटी कला परंपरांचा मिलाफ दर्शवणारे सुबक आणि अतिशय कौशल्यपूर्ण कोरीवकाम आहे. मुख्य गर्भगृहात तेजस्वी लाल, केशरी आणि पिवळ्या रंगाचे वस्त्र परिधान केलेल्या देवी महाकालीची उभी मूर्ती असून, तिच्यासोबत शिवलिंग आहे. दुसरी मूर्ती जमिनीच्या पातळीखाली आडव्या, झोपलेल्या अवस्थेत आहे. या शयनमुद्रा मूर्तीचे दर्शन घेण्यासाठी भक्त एका अरुंद, बोगद्यासारख्या मार्गातून जातात. मंदिराच्या आजूबाजूच्या परिसरात भगवान गणेश, भगवान हनुमान आणि शनि यांना समर्पित लहान मंदिरे आहेत. मंदिर दररोज सकाळी ५:०० ते रात्री ९:३० पर्यंत खुले असते (मंगळवार वगळता, जेव्हा ते रात्री ११:०० पर्यंत असते). मंगळवार हा दिवस पूजेसाठी सर्वात शुभ दिवस मानला जातो, त्यामुळे लांब रांगा लागतात. या मंदिराचा वार्षिक उत्सव संपूर्ण एप्रिल महिनाभर चालतो आणि हनुमान जयंतीला त्याची सांगता होते. या उत्सवाच्या गर्दीच्या काळात भाविकांना ४ ते ७ तास रांगेत थांबावे लागू शकते.

चंद्रपूर शहराच्या मध्यभागी वसलेले असल्यामुळे रेल्वे स्टेशनवरून स्थानिक रिक्षा आणि कॅबने येथे सहज पोहोचता येते. मंदिर परिसरात भाविकांसाठी पिण्याच्या पाण्याची, प्रसाद वितरणाची आणि मूलभूत निवासाची व्यवस्था केली जाते.म आहे. मुख्य गर्भगृहात तेजस्वी लाल, केशरी आणि पिवळ्या रंगाचे वस्त्र परिधान केलेल्या देवी महाकालीची उभी मूर्ती असून, तिच्यासोबत शिवलिंग आहे. दुसरी मूर्ती जमिनीच्या पातळीखाली आडव्या, झोपलेल्या अवस्थेत असते. या शयनमुद्रा मूर्तीचे दर्शन घेण्यासाठी भक्त एका अरुंद, बोगद्यासारख्या मार्गातून जातात. मंदिराच्या आजूबाजूच्या परिसरात भगवान गणेश, भगवान हनुमान आणि शनि यांना समर्पित लहान मंदिरे आहेत. दररोज सकाळी ५:०० ते रात्री ९:३० पर्यंत खुले असते (मंगळवार वगळता, जेव्हा ते रात्री ११:०० पर्यंत असते ). मंगळवार हा दिवस पूजेसाठी सर्वात शुभ दिवस मानला जातो, त्यामुळे लांब रांगा लागतात. ह्या मंदिराचा वार्षिक उत्सव संपूर्ण एप्रिल महिनाभर चालतो आणि हनुमान जयंतीला त्याची सांगता होते. या उत्सवाच्या ऐन गर्दीच्या काळात भाविकांना ४ ते ७ तास रांगेत थांबावे लागू शकते. चंद्रपूर शहराच्या मध्यभागी वसलेले असल्यामुळे रेल्वे स्टेशनवरून स्थानिक रिक्षा आणि कॅबने येथे सहज पोहोचता येते. मंदिर परिसरातून भाविकांसाठी पिण्याच्या पाण्याची, प्रसाद वितरणाची आणि मूलभूत निवासाची व्यवस्था केली जाते. श्रीरंग खोंड

अमृत मित्र