परशुराम कृष्ण गोडे

परशुराम कृष्ण गोडे म्हणजे भारतीय संस्कृतीचे तपस्वी संशोधक, ज्ञानयोगी असा नावलौकिक असलेले व्यक्तिमत्त्व. ११ जुलै १८९१ रोजी जन्मलेले परशुराम कृष्ण गोडे हे संस्कृत आणि प्राकृत भाषांचे गाढे अभ्यासक होते. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली घरीच झाले. त्यानंतर त्यांनी व्ही. एस. राजवाडे आणि रा. द. रानडे यांसारख्या दिग्गज विद्वानांच्या मार्गदर्शनाखाली उच्च शिक्षण पूर्ण केले. भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेची स्थापना झाल्यावर, गोडे यांनी १९१८ ते १९६१ या काळात क्युरेटर म्हणून काम पाहिले. पुणे येथील भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर येथील पहिले क्युरेटर (ग्रंथपाल) अशी त्यांची ओळख. 

त्यांचे आयुष्य म्हणजे ज्ञानसाधनेचे एक महान तप होते, असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. गोडे यांनी आपल्या आयुष्यात प्रचंड संशोधन कार्य केले. त्यांच्या नावावर ४७५पेक्षा जास्त उच्च दर्जाचे आणि अमूल्य असे विद्वत्तापूर्ण शोधनिबंध आहेत. ते सुमारे ३५०० पानांवर असून त्यांचे सात खंड प्रकाशित झाले आहेत. त्यांच्या या कामातून त्यांची अथक मेहनत आणि अविचल एकाग्रता दिसून येते. त्यांनी कोणत्याही एका विषयावर लक्ष केंद्रित न करता, भारतीय संस्कृती आणि इतिहासाच्या विविध पैलूंवर अभ्यास केला.

त्यांच्या संशोधनाचे विषय इतके वैविध्यपूर्ण होते, की ते ऐकून थक्क व्हायला होते. त्यात रसायनशास्त्राचा इतिहास (जसे की, 'रससिंधू'ची हस्तलिखिते), योगाचा इतिहास आणि स्त्रियांचा योगविषयक अभ्यास, नागपूरमधील 'मदनोत्सव'सारख्या उत्सवांचा इतिहास, साप-गारूड्यांचे योगींशी असलेले नाते यांसारख्या अनेक विषयांवर त्यांनी सखोल अभ्यास केला. मोहरीच्या दाण्यातील वाईट शक्ती दूर करण्याची शक्ती असो किंवा जातींच्या नावांची प्राचीनता या सगळ्यावर त्यांनी केलेले संशोधन प्रसिद्ध आहे. भारतीय सौंदर्यप्रसाधने आणि अत्तर यांचा इतिहास, स्थापत्यशास्त्र आणि व्याकरणावरील अज्ञात ग्रंथ - अशा अनेक विषयांवरही त्यांनी बहुमोल संशोधन केले आहे. परशुराम कृष्ण गोडे हे पद्धतशीरपणे काम करत असत. त्यांची शिस्तही कडक होती. इतिहासाची अचूकता आणि तपशील त्यांच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्यांच्या या प्रचंड योगदानाने त्यांनी आपल्यामागे ज्ञानाचा एक मोठा वारसा ठेवला आहे.

गोडे यांनी प्राचीन हस्तलिखितांचा सखोल अभ्यास करून भारतीय संस्कृतीचे अनेक अज्ञात पैलू जगासमोर आणले. २८ मे १९६१ रोजी त्यांचे निधन झाले. भांडारकर संस्थेतर्फे दर वर्षी त्यांच्या स्मरणार्थ विशेष व्याख्यानमाला आयोजित केली जाते.

(संकलित)