पुण्याचा मानाचा पहिला… श्री कसबा गणपती! श्रद्धेचा वारसा… इतिहासाची ओळख… आणि पुण्याच्या अस्मितेचा मानबिंदू!

गणेशोत्सव आला की पुण्याच्या गल्लीबोळांना वेगळेच रूप येते. घराघरांत आरत्या होतात, रस्त्यांवर ढोल-ताशे घुमतात आणि वातावरणात भक्तीचा सुगंध दरवळतो.

पण या साऱ्या उत्साहाच्या केंद्रस्थानी असतो तो आपला कसबा गणपती! श्री कसबा गणपतीच्या इतिहासाचा संबंध थेट राजमाता जिजाऊ आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पुण्यातील वास्तव्याशी जोडला जातो. पुण्याच्या पुनर्वसनाच्या काळात गणेशमूर्ती सापडल्याची आख्यायिका आहे. जिजाऊंनी या गणरायाची स्थापना करून पूजा-अर्चेला सुरुवात केली आणि पुढे हा गणपती पुण्याचे ग्रामदैवत म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

म्हणूनच कसबा गणपतीसमोर नतमस्तक होताना केवळ देवदर्शन होत नाही, तर पुण्याच्या इतिहासाच्या एका गौरवशाली पर्वाशी आपली नाळ जोडली जाते.

पुण्याचा गणेशोत्सव म्हणजे केवळ उत्सव नव्हे, तर तो पुण्याच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक स्वरूप दिल्यानंतर पुण्याचा गणेशोत्सव देशभर प्रसिद्ध झाला.

या गणेशोत्सवातील पाच मानाच्या गणपतींमध्ये श्री कसबा गणपतीला पहिला मान आहे. गणेश विसर्जनाच्या दिवशी पुण्याच्या ऐतिहासिक मिरवणुकीत सर्वप्रथम श्री कसबा गणपतीचा रथ मार्गस्थ होतो. ढोल-ताशांचा निनाद, फुलांची उधळण, भक्तांचा जयघोष आणि ‘गणपती बाप्पा मोरया’च्या घोषात कसबा गणपतीला मिळणारा हा मान पाहण्यासाठी हजारो पुणेकर रस्त्याच्या दुतर्फा गर्दी करतात.

तो क्षण म्हणजे पुण्याच्या परंपरेचा जणू जिवंत सोहळाच! कसबा गणपतीची परंपरा केवळ पूजा-अर्चेपुरती मर्यादित नाही. सामाजिक बांधिलकी, जनजागृती, सांस्कृतिक उपक्रम, शैक्षणिक मदत, रक्तदान यांसारख्या विविध उपक्रमांमधून समाजाशी जोडलेले कार्यही केले जाते.परंपरा जपत आधुनिक काळातील सामाजिक जबाबदारी स्वीकारण्याची ही वाटचाल गणेशोत्सवाचा खरा अर्थ अधोरेखित करते.

जिजाऊंच्या श्रद्धेपासून सुरू झालेली परंपरा… छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्मृतींशी जोडलेला इतिहास… लोकमान्य टिळकांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाची प्रेरणा… आणि आजच्या पिढीपर्यंत अखंड पोहोचलेली भक्ती… या सगळ्यांचा सुंदर संगम म्हणजे श्री कसबा गणपती! म्हणूनच पुणेकरांसाठी कसबा गणपती हा केवळ एक गणपती नाही… तो पुण्याच्या अस्मितेचा मानबिंदू आहे. तो इतिहासाचा साक्षीदार आहे. तो श्रद्धेचा आधार आहे. आणि तो प्रत्येक पुणेकराच्या हृदयातला आपला बाप्पा आहे!