बीडचे ग्रामदैवत श्री खंडेश्वरी माता मंदिर; श्रद्धा, इतिहास आणि स्थापत्यकलेचा अनमोल वारसा

मराठवाड्याच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैभवात बीड शहराला विशेष स्थान आहे. या शहराची धार्मिक ओळख जपणाऱ्या प्राचीन देवस्थानांमध्ये *श्री खंडेश्वरी माता मंदिर* हे महत्त्वाचे श्रद्धास्थान आहे. शहराच्या पूर्वेकडील टेकडी परिसरात वसलेले हे मंदिर बीडकरांचे ग्रामदैवत म्हणून ओळखले जाते. रेणुका मातेचे स्वरूप मानल्या जाणाऱ्या खंडेश्वरी देवीच्या दर्शनासाठी वर्षभर भाविक येतात; मात्र नवरात्रोत्सवात येथे भक्तीचा आणि श्रद्धेचा विशेष जागर अनुभवायला मिळतो. काळोबा वीर यांच्या भक्तीची आख्यायिका खंडेश्वरी माता मंदिराच्या उत्पत्तीविषयी एक प्रचलित आख्यायिका सांगितली जाते. शेकडो वर्षांपूर्वी बीड परिसरात काळोबा वीर नावाचा धनगर राहत होता. तो माहूरच्या रेणुका मातेचा निस्सीम भक्त होता. दर पौर्णिमेला माहूरगडावर जाऊन देवीचे दर्शन घेणे हा त्याचा नित्यक्रम होता. मात्र वृद्धापकाळामुळे माहूरला जाणे कठीण होऊ लागल्याने त्याने देवीला आपल्या गावात येण्याची विनंती केली. भक्ताच्या श्रद्धेने प्रसन्न झालेल्या देवीने त्याची विनंती मान्य केली; परंतु एक अट घातली. आपण त्याच्या मागोमाग येऊ, मात्र त्याने मागे वळून पाहू नये. ज्या ठिकाणी तो मागे वळून पाहील, त्याच ठिकाणी आपण स्थिर होऊ, असे देवीने सांगितले.

काळोबा वीर यांनी ही अट मान्य केली आणि परतीचा प्रवास सुरू केला. देवी आपल्या मागे येत असल्याची जाणीव त्यांना होत होती. मात्र बीडच्या वेशीजवळ असताना देवी खरोखरच मागे येत आहे की नाही, अशी शंका त्यांच्या मनात निर्माण झाली. अखेर त्यांनी मागे वळून पाहिले आणि देवीने दिलेल्या वचनानुसार ती त्याच ठिकाणी स्थिर झाली.

आख्यायिकेनुसार, देवी खडकाळ भागात तांदळा स्वरूपात प्रकट झाली. देवीचा प्रवास खंडित झाला, या समजुतीतून तिला ‘खंडेश्वरी’ हे नाव प्राप्त झाले, असे सांगितले जाते. या ठिकाणीच पुढे मंदिर उभारण्यात आले. देवीचे भक्त मानल्या जाणाऱ्या काळोबा वीर यांची समाधीही मंदिराच्या प्रांगणात आहे.

ही आख्यायिका श्रद्धा, भक्ती आणि लोकपरंपरेतून जतन झालेल्या बीडच्या सांस्कृतिक स्मृतींचे दर्शन घडवते. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांच्या जीर्णोद्धाराची परंपरा खंडेश्वरी मातेच्या प्राचीन मंदिराचा जीर्णोद्धार पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांनी केल्याचे स्थानिक परंपरेत सांगितले जाते. अहिल्यादेवी होळकर यांनी आपल्या कारकिर्दीत देशभरातील अनेक मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला, घाट बांधले आणि धार्मिक स्थळांच्या विकासासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

खंडेश्वरी माता मंदिराचाही त्यांच्या कार्याशी संबंध जोडला जातो. मंदिराची मूळ उभारणी काळोजी नामक धनगराने केल्याचे सांगितले जाते. त्यानंतर झालेल्या जीर्णोद्धारामुळे या देवस्थानाला अधिक भव्य स्वरूप प्राप्त झाले, अशी स्थानिक मान्यता आहे. या ऐतिहासिक परंपरेमुळे मंदिराचे धार्मिक महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. प्राचीन स्थापत्यकलेचा देखणा नमुना खंडेश्वरी माता मंदिर हे धार्मिक श्रद्धेसोबतच स्थापत्यवैशिष्ट्यांसाठीही उल्लेखनीय आहे. मंदिराची रचना, तटबंदी, शिल्पे आणि गर्भगृहातील सजावट यांतून पारंपरिक मंदिरवास्तूची वैशिष्ट्ये दिसून येतात.

मंदिर परिसरात दुहेरी तटबंदी, प्रशस्त प्रांगण, प्राचीन दीपमाळ आणि लहानशी पुष्करणी आहे. प्रवेशद्वाराजवळील शिल्पे, द्वारपाल, नक्षीदार स्तंभ आणि नगारखान्याची रचना परिसराच्या वास्तुसौंदर्यात भर घालतात. तटबंदीच्या प्रवेशद्वारावर गणेशशिल्प असून, स्तंभांवर कलात्मक शिल्पांकन पाहायला मिळते.

मंदिराच्या सभामंडपात नक्षीदार स्तंभांच्या रांगा आहेत. मध्यभागी कासवशिल्प असून, गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावरही कलाकुसर केलेली आहे. मंदिराच्या दर्शनी भागातील देवकोष्ठके आणि विविध देवतांच्या मूर्ती धार्मिक तसेच कलात्मक दृष्टीने लक्ष वेधून घेतात.

गर्भगृहात चांदीच्या नक्षीदार मखरामध्ये खंडेश्वरी देवीचा स्वयंभू तांदळा विराजमान आहे. देवीच्या मस्तकावर चांदीचा मुकुट असून, नेत्र व नासिकेची सजावटही चांदीची आहे. देवीच्या बाजूला त्रिशूल आहे. गर्भगृहातील सजावट आणि देवीचे स्वरूप भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र ठरते.

मंदिराच्या छतावरील देवकोष्ठके, शिखरावरील विविध देवतांच्या मूर्ती आणि कळस यांमुळे मंदिराचे स्थापत्यवैभव अधिक उठून दिसते. नवरात्रोत्सवात भक्तीचा जागर खंडेश्वरी माता मंदिरातील सर्वांत महत्त्वाचा वार्षिक उत्सव म्हणजे नवरात्रोत्सव. या नऊ दिवसांत मंदिरात भक्तिमय वातावरण असते. देवीची पूजा-अर्चा, आरती, भजन, संगीत, जागरण आणि महाप्रसाद अशा विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.

नवरात्रोत्सवाच्या काळात दररोज संध्याकाळी देवीचा छबिना काढून मंदिराभोवती प्रदक्षिणा केली जाते. सप्तमी, अष्टमी आणि नवमी या दिवशी नवचंडी यज्ञाचे आयोजन करण्याची परंपरा आहे. या काळात बीड शहरासह जिल्ह्यातील विविध गावांतून भाविक मोठ्या संख्येने दर्शनासाठी येतात.

नवरात्रातील यात्रा हे या देवस्थानाचे विशेष आकर्षण आहे. देवीच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांमुळे मंदिर परिसरात उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते. चैत्र पाडवा, दसरा, दिवाळी, चैत्र नवरात्र आणि शाकंभरी नवरात्र यांसारखे उत्सवही येथे साजरे केले जातात. पौर्णिमा, अमावस्या, अष्टमी, मंगळवार आणि शुक्रवार या दिवशीही भाविकांची विशेष गर्दी असते.

बीडच्या धार्मिक पर्यटनातील महत्त्वाचे स्थळ बीड शहरातील श्री खंडेश्वरी माता मंदिर, कंकालेश्वर मंदिर आणि खंडोबा मंदिर ही ऐतिहासिक व धार्मिक दृष्टीने महत्त्वाची स्थळे आहेत. या मंदिरांच्या माध्यमातून बीडच्या धार्मिक परंपरा, स्थानिक इतिहास आणि प्राचीन स्थापत्यकलेची ओळख होते. खंडेश्वरी माता मंदिराला भेट देणाऱ्या भाविकांना देवीचे दर्शन घेण्यासोबतच मंदिराच्या परिसरातील ऐतिहासिक वास्तुरचना अनुभवता येते. त्यामुळे हे मंदिर धार्मिक पर्यटनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे ठरते. *मंदिराचे स्थान :* विप्रनगर, खंडोबा मंदिराजवळील टेकडी परिसर, बीड

*अंतर :* बीड बसस्थानकापासून अंदाजे ४ किलोमीटर

*प्रवासाची सुविधा :* बीड शहरापर्यंत राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसची सुविधा उपलब्ध आहे. बसस्थानकावरून स्थानिक रिक्षा किंवा खासगी वाहनाने मंदिरापर्यंत जाता येते. श्रद्धा आणि सांस्कृतिक वारशाचा अनमोल ठेवा श्री खंडेश्वरी माता मंदिर हे बीडच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. काळोबा वीर यांच्या भक्तीची आख्यायिका, देवीच्या स्वयंभू तांदळाचे महत्त्व, अहिल्यादेवी होळकर यांच्या जीर्णोद्धाराची परंपरा आणि मंदिरातील प्राचीन स्थापत्यवैशिष्ट्ये या सर्वांमुळे या देवस्थानाचे महत्त्व अधोरेखित होते. पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली श्रद्धा, नवरात्रोत्सवातील भक्तीचा उत्साह आणि ऐतिहासिक वारशाची साक्ष देणारी वास्तुरचना यांचा सुंदर संगम येथे पाहायला मिळतो. या देवस्थानाचे जतन, संवर्धन आणि त्याच्याशी संबंधित ऐतिहासिक माहितीचे दस्तऐवजीकरण करणे ही काळाची गरज आहे. बीडचे ग्रामदैवत श्री खंडेश्वरी माता मंदिर म्हणजे केवळ एक धार्मिक स्थळ नव्हे, तर बीडच्या श्रद्धेचे, परंपरेचे आणि सांस्कृतिक वैभवाचे मानाचे प्रतीक आहे.

-संकलित