ढोल-ताशांच्या गजरात जागते पुण्याची अस्मिता! गणेशोत्सवाच्या ऐतिहासिक परंपरेचा शतकोत्तर प्रवास

महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पुण्याच्या जीवनात गणेशोत्सवाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. घराघरांत भक्तिभावाने साजरा होणारा गणेशोत्सव पुण्यात सार्वजनिक स्वरूपात रुजला आणि पुढे तो लोकजागृती, सामाजिक एकजूट, सांस्कृतिक अभिव्यक्ती आणि राष्ट्रीय विचारांचे प्रभावी व्यासपीठ बनला. आजच्या भव्य गणेशोत्सवामागे पुण्याच्या इतिहासाशी जोडलेली समृद्ध परंपरा आहे.

घरगुती उत्सवापासून सार्वजनिक गणेशोत्सवापर्यंत पुण्यात गणपतीची उपासना पेशवेकालापासूनच महत्त्वाची मानली जाते. पेशव्यांच्या काळात गणेशोत्सवाला राजाश्रय मिळाला आणि पुण्यातील विविध वाड्यांमध्ये गणेशपूजा, धार्मिक कार्यक्रम आणि सांस्कृतिक सोहळे होत असत. त्यामुळे गणेशोत्सव हा पुण्याच्या सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनला.

कालांतराने घरगुती गणेशोत्सवाची परंपरा कायम राहिली; मात्र १८९३ मध्ये लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक सामाजिक स्वरूप देण्यास सुरुवात केली,असे सर्वसाधारणपणे मानले जाते. त्या काळात ब्रिटिश राजवटीखाली सार्वजनिक राजकीय सभा आणि लोकसंघटनांवर विविध निर्बंध होते. अशा परिस्थितीत गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून मोठ्या संख्येने नागरिकांना एकत्र आणण्याची संधी निर्माण करून दिली. लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सवाला केवळ धार्मिक उत्सव न ठेवता त्याला लोकशिक्षण आणि जनजागृतीचे माध्यम बनवण्यावर भर दिला. व्याख्याने, कीर्तन, पोवाडे, नाटके, देशभक्तिपर कार्यक्रम आणि सामाजिक विषयांवरील चर्चा यांमधून समाजामध्ये राष्ट्रीय भावना जागृत होऊ लागली.

गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने विविध जाती, वर्ग आणि समाजघटकांतील लोक एकत्र येऊ लागले. त्यामुळे सार्वजनिक गणेशोत्सवाने ‘एकत्र येणे, विचार करणे आणि समाजासाठी काम करणे’ही भावना बळकट केली. पुण्याच्या गणेशोत्सवाची ओळख सांगताना पुण्यातील मानाचे गणपती विशेष महत्त्वाचे ठरतात. या गणपतींच्या मिरवणुकीला आणि विसर्जन सोहळ्याला आजही मोठी परंपरा आहे. श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती, कसबा गणपती, तांबडी जोगेश्वरी गणपती, गुरुजी तालीम गणपती, तुळशीबाग गणपतीआणि केसरीवाडा गणपती यांसारख्या गणेश मंडळांना पुण्याच्या गणेशोत्सवाच्या इतिहासात विशेष स्थान आहे.

कसबा गणपतीला पुण्याचे ग्रामदैवत मानले जाते. तांबडी जोगेश्वरी ही पुण्याची ग्रामदेवता म्हणून श्रद्धेचे स्थान आहे. गुरुजी तालीम मंडळाची स्थापना सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीच्या काळाशी जोडली जाते. केसरीवाड्यातील गणेशोत्सवाला लोकमान्य टिळकांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या परंपरेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लाभली आहे.पुण्याचा गणेशोत्सव म्हटले की डोळ्यांसमोर येतो तो ढोल-ताशांचा कडकडाट, लेझीम, पारंपरिक वाद्ये आणि गणरायाच्या जयघोषाने दुमदुमणारा शहराचा परिसर.

विसर्जन मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या ढोल-ताशा पथकांनी पुण्याच्या गणेशोत्सवाला वेगळी सांस्कृतिक ओळख दिली आहे. पारंपरिक वाद्यांच्या तालावर तरुणाईचा उत्साह आणि गणरायावरील श्रद्धा यांचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो. काळ बदलला तसे गणेशोत्सवाचे स्वरूपही बदलले. पूर्वीच्या व्याख्यानमाला, कीर्तन आणि सामाजिक कार्यक्रमांसोबत आता सांस्कृतिक कार्यक्रम, सामाजिक उपक्रम, रक्तदान शिबिरे, आरोग्य शिबिरे, पर्यावरण जनजागृती, कला प्रदर्शन आणि विविध समाजोपयोगी उपक्रमांचे आयोजन केले जाते.

मात्र, आधुनिकतेच्या या प्रवाहातही पुण्याने आपल्या पारंपरिक गणेशोत्सवाचे मूळ स्वरूप मोठ्या प्रमाणात जपले आहे. शाडूच्या मूर्ती, पर्यावरणपूरक सजावट, पारंपरिक वाद्ये आणि साधेपणाने उत्सव साजरा करण्याची चळवळ यामुळे गणेशोत्सवाला सामाजिक जबाबदारीची नवी दिशा मिळत आहे.

पुण्यातील गणेशोत्सव हा फक्त गणरायाच्या आगमनाचा आणि विसर्जनाचा उत्सव नाही. तो पुण्याच्या इतिहासाचा, संस्कृतीचा, सामाजिक बांधिलकीचा आणि लोकसहभागाचा जिवंत वारसा आहे.पेशव्यांच्या काळातील धार्मिक परंपरेपासून लोकमान्य टिळकांनी दिलेल्या सार्वजनिक स्वरूपापर्यंत आणि आजच्या आधुनिक, पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवापर्यंत पुण्याचा हा प्रवास अनेक पिढ्यांना जोडणारा आहे.

आज गणरायाच्या आगमनावेळी घुमणारा “गणपती बाप्पा मोरया!”हा जयघोष केवळ भक्तीचा आवाज राहत नाही; त्यामध्ये पुण्याच्या शतकानुशतकांच्या परंपरेचा, सामाजिक एकतेचा आणि सांस्कृतिक अभिमानाचा स्वरही दडलेला आहे.म्हणूनच पुण्याचा गणेशोत्सव हा उत्सवापेक्षा अधिक आहे—तो पुण्याच्या अस्मितेची आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाची जिवंत परंपरा आहे.

अमृत संस्थेविषयी : महाराष्ट्र संशोधन, उन्नती व प्रशिक्षण प्रबोधिनी अर्थात अमृत ही राज्य शासनाची स्वायत्त संस्था असून, खुल्या प्रवर्गातील ज्या जातींना कुठल्याही शासकीय संस्था किंवा महामंडळाचा लाभ मिळत नाही अशा जातींमधील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक हा अमृत संस्थेचा लक्ष्यित गट आहे. त्यामध्ये ब्राह्मण, कायस्थ, कोमटी/वैश्य, मारवाडी, पटेल, राजपूत, यलमार, अय्यंगार, राजपुरोहित, पाटीदार, नायर, नायडू, कम्मा, कानबी, सिंधी, बनिया, बंगाली, त्यागी, सेनगुनथर, गुजराथी, जाट, लोहाना, हिंदू नेपाळी व भूमिहार अशा जातींचा सद्यस्थितीत समावेश आहे. अशा जातींमधील वार्षिक उत्पन्न आठ लाख रुपयांपेक्षा कमी असलेल्या व्यक्ती अमृत संस्थेच्या विविध योजनांचा लाभ घेऊ शकतात. राज्याच्या सर्व ३६ जिल्ह्यांमध्ये अमृत संस्थेची कार्यालये असून, अधिक माहितीसाठी अमृत संस्थेच्या आपापल्या जिल्ह्यातील कार्यालयाशी संपर्क साधावा. तसेच, अमृत संस्थेचे संकेतस्थळ आणि सोशल मीडिया हँडल्स पाहावीत.

संकेतस्थळ :https://mahaamrut.org.in/