श्रावण विशेष : स्थापत्यकलेचा अद्भुत आविष्कार – बीडचे ऐतिहासिक ‘कंकालेश्वर जलमंदिर’

श्रावण महिना म्हणजे भगवान शंकराच्या भक्तीचा, आराधनेचा आणि आध्यात्मिक उत्साहाचा काळ. महाराष्ट्रातील अनेक प्राचीन शिवमंदिरांमध्ये मराठवाड्यातील बीड शहरातील श्री कंकालेश्वर मंदिर हे स्थापत्यकला, इतिहास आणि धार्मिक परंपरेचा अद्वितीय संगम मानले जाते.

बिंदुसरा नदीच्या तीरावर, पाण्याने वेढलेल्या विस्तीर्ण तलावाच्या मध्यभागी उभे असलेले हे भव्य जलमंदिर बीडच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाचे प्रतीक आहे. तलावाच्या मध्यभागी वसलेले अद्वितीय जलमंदिर कंकालेश्वर मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे पाण्याने वेढलेले स्वरूप. चौकोनी आकाराच्या तलावाच्या मध्यभागी उभारलेले हे मंदिर पाहताना प्राचीन भारतीय स्थापत्यकारांच्या कल्पकतेचे आणि कौशल्याचे आश्चर्य वाटल्याशिवाय राहत नाही. मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी दगडी पूल बांधण्यात आला असून तलावाच्या चारही बाजूंनी कोरीव दगडी पायऱ्या आहेत. मंदिराचा तलविन्यास तारकाकृती (स्टार-शेप) असून चालुक्य आणि होयसळ स्थापत्यपरंपरेची वैशिष्ट्ये त्यामध्ये दिसून येतात. मंदिराच्या बाह्य भिंती अनेक कोनांमध्ये वळणाऱ्या असल्याने सूर्यप्रकाशाच्या बदलत्या दिशेनुसार त्यावरील शिल्पकला अधिक उठावदार दिसते. काळ्या पाषाणात उभारलेली ही वास्तू स्थापत्यशास्त्राचा उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. स्थापत्यशैली आणि मंदिराची रचना कंकालेश्वर मंदिर पश्चिमाभिमुख असून त्याची अंतर्गत रचना अत्यंत समृद्ध आणि कलात्मक आहे. मुखमंडप, सभामंडप, मुख्य सभामंडप, अंतराळ आणि तीन गर्भगृहे असा मंदिराचा तलविन्यास आहे. मुख्य सभामंडप अष्टकोनी आकाराचा असून त्याला सोळा नक्षीदार स्तंभांचा आधार आहे. या स्तंभांवर चौकोनी, षट्कोनी, अष्टकोनी आणि गोलाकार भौमितिक रचना, विविध नक्षीकाम आणि अलंकार कोरलेले आहेत. मंडपावरील घुमटाकार छत उत्तरोत्तर लहान होत जाणाऱ्या वर्तुळाकार वलयांनी तयार झाले असून मध्यभागी कमळपुष्पाची सुंदर नक्षी कोरलेली आहे. मंदिरात तीन गर्भगृहे आहेत. मुख्य गर्भगृहात भगवान शंकराची शिवपिंडी स्थापित असून तिच्यावर पंचफणी नागाचे छत्र आहे. प्रवेशद्वारावर पंचशाखीय नक्षीकाम, द्वारपाल, द्वारपालिका आणि ललाटबिंबावर गणेशशिल्प कोरलेले आहे. इतर गर्भगृहांमध्ये श्रीराम, सीता, लक्ष्मण, दत्तात्रेय, विठ्ठल-रखुमाई, राधाकृष्ण तसेच मारुती यांच्या मूर्ती आहेत. शिल्पकलेचा समृद्ध ठेवा कंकालेश्वर मंदिराचे बाह्यभाग शिल्पकलेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात. मंदिराच्या मंडोवरावर भगवान विष्णूचे दशावतार, अष्टदिक्पाल, विविध देवदेवतांच्या प्रतिमा तसेच जैन तीर्थंकरांची शिल्पे कोरलेली आहेत. विशेष म्हणजे येथे युद्धात सहभागी झालेल्या लढवय्या स्त्रियांची शिल्पे आढळतात. हातात ढाल-तलवार घेऊन युद्ध करताना, घोडेस्वारी करताना किंवा रणांगणात सक्रिय भूमिका बजावताना दाखविलेल्या स्त्रियांच्या प्रतिमा तत्कालीन समाजजीवनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण मानल्या जातात. या शिल्पांमुळे मंदिराचे कलात्मक आणि ऐतिहासिक महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. इतिहास आणि कालखंड कंकालेश्वर मंदिराच्या निर्मितीच्या कालखंडाबाबत अभ्यासकांमध्ये काही मतभेद आढळतात. मंदिराची रचना, शिल्पकला आणि स्थापत्यवैशिष्ट्ये पाहता हे मंदिर साधारणपणे अकराव्या ते तेराव्या शतकादरम्यान चालुक्य किंवा यादव राजवटीच्या काळात बांधले गेले असावे, असे बहुतांश अभ्यासकांचे मत आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या मंदिराच्या बांधकामावर हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचा प्रभाव मानला जातो, तर अनेक इतिहास संशोधक हे मंदिर चालुक्य-यादव स्थापत्य परंपरेतील एक उत्कृष्ट नमुना मानतात. मंदिरावर त्याच्या निर्मितीचा निश्चित कालखंड सांगणारा स्पष्ट शिलालेख उपलब्ध नसल्यामुळे त्याची अचूक तारीख निश्चितपणे सांगता येत नाही. इतिहासातील स्थित्यंतरे कंकालेश्वर मंदिराने अनेक राजकीय आणि सामाजिक स्थित्यंतरे अनुभवली आहेत. मध्ययुगीन काळात मंदिराच्या वरच्या भागाचा वापर काही काळ प्रार्थनास्थळ किंवा सुफी संतांच्या निवासस्थानासाठी ‘खानकाह’ म्हणून केला गेला असल्याचे उल्लेख आढळतात. निझाम राजवटीच्या काळात मंदिरातील धार्मिक कार्यक्रमांवर निर्बंध होते, अशी स्थानिक ऐतिहासिक नोंदींमध्ये माहिती मिळते. १९१५ मध्ये पुरुषोत्तम गोडसे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी येथे सत्याग्रह करून शिवपिंडीवर अभिषेक केल्याची घटना धार्मिक स्वातंत्र्याच्या संघर्षातील महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते. पुढे १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाल्यानंतर मंदिर पुन्हा पूर्णपणे हिंदू उपासनेसाठी खुले झाले. श्रावणातील भक्तीमय वातावरण श्रावण महिन्यात कंकालेश्वर मंदिरात भक्तांची विशेष गर्दी पाहायला मिळते. श्रावणी सोमवारी पहाटेपासून भाविक जलाभिषेक, दुग्धाभिषेक, रुद्रपाठ आणि विविध धार्मिक विधी करतात. पावसाळ्यात तलावातील पाण्यात उमटणारे मंदिराचे प्रतिबिंब आणि सभोवतालची हिरवाई मंदिराच्या सौंदर्यात अधिक भर घालते. महाशिवरात्री, श्रावणी सोमवार, मकरसंक्रांत, प्रदोष, पौर्णिमा, अमावास्या आणि एकादशी या दिवशी येथे विशेष धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. महाशिवरात्रीच्या उत्सवाला हजारो भाविक उपस्थित राहतात. बीडच्या वैभवाचे मानचिन्ह कंकालेश्वर मंदिर हे केवळ श्रद्धास्थान नाही, तर इतिहास, स्थापत्यकला, शिल्पवैभव आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे जिवंत दालन आहे. पाण्याच्या मध्यभागी उभारलेले मंदिर, तारकाकृती रचना, नक्षीदार स्तंभ, दशावतारांची शिल्पे आणि अनेक शतकांचा इतिहास यांमुळे कंकालेश्वर मंदिराला महाराष्ट्रातील वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिरांमध्ये मानाचे स्थान प्राप्त झाले आहे. श्रावण महिन्याच्या निमित्ताने भक्ती, निसर्ग आणि इतिहास यांचा अद्भुत संगम अनुभवायचा असेल, तर बीडचे कंकालेश्वर जलमंदिर प्रत्येकाने एकदा तरी पाहावे असेच आहे.

- संकलित