मातीला जीवन देणारा महान कलाकार : पद्मभूषण रामकिंकर बैज

रामकिंकर बैज हे आधुनिक भारतीय शिल्पकलेच्या इतिहासातील एक असामान्य आणि क्रांतिकारी व्यक्तिमत्त्व होते. ते केवळ शिल्पकार नव्हते, तर चित्रकार, विचारवंत आणि मानवी जीवनाचे सूक्ष्म निरीक्षक होते. भारतीय शिल्पकलेला पारंपरिक चौकटीतून बाहेर काढून तिला आधुनिकतेची आणि सामाजिक जाणीवेची नवी दिशा देणाऱ्या कलाकारांमध्ये त्यांचे स्थान अग्रगण्य आहे.

त्यांचा जन्म २५ मे १९०६ रोजी पश्चिम बंगालमधील बांकुरा जिल्ह्यात एका सामान्य आर्थिक परिस्थिती असलेल्या कुटुंबात झाला. बालपणापासूनच त्यांना कला आणि सर्जनशीलतेची विलक्षण ओढ होती. गावातील कारागीर, मूर्तिकार आणि लोकजीवन यांचे निरीक्षण करत त्यांनी आपल्या कलादृष्टीची जडणघडण केली. उपलब्ध साधनांमधून मातीच्या आकृत्या घडवणे आणि चित्रे काढणे हा त्यांचा बालपणापासूनचा छंद होता. त्यांच्या असामान्य प्रतिभेची दखल लहान वयातच घेतली गेली.

किशोरवयात त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील नेत्यांची व्यक्तिचित्रे रेखाटली. वयाच्या सोळाव्या वर्षी त्यांची भेट प्रसिद्ध पत्रकार आणि राष्ट्रवादी विचारवंत रमणंद चट्टोपाध्याय यांच्याशी झाली. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे रामकिंकर बैज यांना शांतिनिकेतनमधील कला भवनात शिक्षण घेण्याची संधी मिळाली. तेथे गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या मुक्त विचारांच्या वातावरणात आणि नंदलाल बोस व बेनोड बिहारी मुखर्जी यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांच्या कलाप्रतिभेला नवी दिशा मिळाली.

शांतिनिकेतनमध्ये शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर तेथेच त्यांनी प्राध्यापक म्हणून कार्य सुरू केले. त्यांनी केवळ विद्यार्थ्यांना कला शिकवली नाही, तर कलाकडे पाहण्याची एक स्वतंत्र दृष्टी दिली. त्यांच्या मते कला ही केवळ सौंदर्याची अभिव्यक्ती नसून समाज, माणूस आणि जीवन यांचे प्रतिबिंब असते.

रामकिंकर बैज यांच्या कलेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी सामान्य माणसाला आपल्या शिल्पकलेचा केंद्रबिंदू बनवले. १९३८ मध्ये त्यांनी साकारलेले "संताळ कुटुंब" हे भारतीय आधुनिक शिल्पकलेतील एक मैलाचा दगड मानले जाते. या शिल्पामध्ये त्यांनी संताळ आदिवासी समाजातील कष्टकरी जीवनाचे चित्रण अत्यंत सन्मानाने आणि आत्मीयतेने केले. त्या काळात सार्वजनिक शिल्पांमध्ये प्रामुख्याने देव, राजे आणि ऐतिहासिक व्यक्तींचे चित्रण केले जात होते. मात्र रामकिंकर बैज यांनी सामान्य ग्रामीण आणि आदिवासी माणसाला कलाविश्वाच्या केंद्रस्थानी आणून एक नवा आदर्श निर्माण केला.

त्यांच्या शिल्पांमध्ये भारतीय परंपरा आणि आधुनिक पाश्चात्त्य कलाविचार यांचा सुंदर संगम दिसून येतो. सिमेंट, काँक्रीट आणि स्थानिक साहित्याचा वापर करून त्यांनी विशाल शिल्पनिर्मिती केली. त्यांच्या कलाकृतींमध्ये केवळ आकार नव्हता, तर त्यामागे विचार, भावना आणि सामाजिक वास्तव दडलेले होते. त्यांनी कला ही समाजाशी जोडलेली असली पाहिजे, हा विचार आपल्या कार्यातून सिद्ध केला. स्वातंत्र्यानंतर भारताच्या सार्वजनिक वास्तूंना कलात्मक रूप देण्याच्या प्रयत्नांमध्येही रामकिंकर बैज यांचे योगदान महत्त्वाचे ठरले. नवी दिल्ली येथील रिझर्व्ह बँकेच्या प्रवेशद्वारासाठी त्यांनी "यक्ष" आणि "यक्षी" ही भव्य शिल्पे साकारली. या शिल्पांमधून त्यांनी भारतीय परंपरा आणि आधुनिक आर्थिक विकास यांचा सुंदर समन्वय साधला.

रामकिंकर बैज यांचे व्यक्तिमत्त्व अत्यंत साधे, स्वतंत्र आणि कलानिष्ठ होते. प्रसिद्धीपेक्षा कलेशी प्रामाणिक राहणे हे त्यांचे जीवनध्येय होते. त्यांनी आपल्या कलाकृतींमधून उपेक्षित, सामान्य आणि कष्टकरी समाजाला प्रतिष्ठा दिली. त्यांची कला ही माणुसकीचा शोध घेणारी कला होती. रामकिंकर बैज यांच्या असामान्य कलासाधनेची दखल भारत सरकारने मोठ्या आदराने घेतली. भारतीय आधुनिक शिल्पकलेतील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल भारत सरकारने त्यांना १९७० मध्ये देशातील प्रतिष्ठित नागरी सन्मान "पद्मभूषण" प्रदान करून गौरविले. हा सन्मान त्यांच्या प्रतिभेचा, कलानिष्ठेचा आणि भारतीय कलेला दिलेल्या नवनव्या दिशेचा राष्ट्रीय गौरव होता. पुढे १९७६ मध्ये त्यांना ललित कला अकादमीचे फेलो म्हणून सन्मानित करण्यात आले आणि त्याच वर्षी विश्वभारती विद्यापीठाने त्यांना "देशिकोत्तम" हा सर्वोच्च सन्मान प्रदान केला. १९७९ मध्ये रवींद्र भारती विद्यापीठाने त्यांना मानद डी.लिट. पदवी देऊन त्यांच्या कलात्मक योगदानाचा गौरव केला.

२ ऑगस्ट १९८० रोजी या महान कलाकाराचे निधन झाले. मात्र त्यांच्या कलाकृती आजही भारतीय आधुनिक कलेच्या प्रवासातील दीपस्तंभाप्रमाणे उभ्या आहेत. रामकिंकर बैज यांनी सिद्ध करून दाखवले की कला ही केवळ राजवाड्यांची किंवा श्रीमंतांची गोष्ट नसून ती सामान्य माणसाच्या जीवनातूनही जन्म घेऊ शकते. त्यांचे जीवन हे सर्जनशीलता, धाडस, सामाजिक जाणीव आणि कलाप्रेम यांचा प्रेरणादायी आदर्श आहे.

-संकलित