भारतीय रसायनशास्त्राचे जनक : आचार्य प्रफुल्लचंद्र रे

आचार्य प्रफुल्लचंद्र रे हे भारताच्या वैज्ञानिक परंपरेतील एक तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व होते. ते केवळ एक जागतिक कीर्तीचे रसायनशास्त्रज्ञ नव्हते, तर शिक्षणतज्ज्ञ, इतिहासकार, उद्योगपती, समाजसेवक आणि प्रखर राष्ट्रभक्तही होते. भारतीय विज्ञानाला स्वाभिमानाची नवी दिशा देणाऱ्या या महान शास्त्रज्ञाला "भारतीय रसायनशास्त्राचे जनक" म्हणून गौरविले जाते.

त्यांचा जन्म २ ऑगस्ट १८६१ रोजी बंगाल प्रांतातील खुलना जिल्ह्यातील रारुली-काटीपारा या गावात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव हरिश्चंद्र रायचौधरी आणि आईचे नाव भुवनमोहीनी देवी होते. त्यांचे कुटुंब शिक्षण, सामाजिक सुधारणा आणि प्रगत विचारांसाठी ओळखले जात होते. घरातील संस्कारांमुळे प्रफुल्लचंद्र रे यांच्या व्यक्तिमत्त्वात ज्ञानाची ओढ, समाजाबद्दलची संवेदनशीलता आणि देशसेवेची भावना लहानपणापासूनच निर्माण झाली.

प्राथमिक शिक्षणानंतर त्यांनी कोलकाता येथे शिक्षण घेतले. ज्ञानाची तीव्र जिज्ञासा आणि विज्ञानावरील प्रेम यामुळे त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी स्कॉटलंडमधील एडिनबरो विद्यापीठ गाठले. तेथे त्यांनी रसायनशास्त्र विषयात बी.एस्सी. आणि पीएच.डी. पदवी संपादन केली. विज्ञानाचा अभ्यास करत असतानाच त्यांनी इतिहास, साहित्य, अर्थशास्त्र आणि भारताच्या सामाजिक परिस्थितीचाही सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या मते विज्ञान हे केवळ प्रयोगशाळेतील प्रयोग नसून समाजाच्या प्रगतीचे साधन आहे.

भारतात परतल्यानंतर त्यांनी प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून कार्य सुरू केले. विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण करणे आणि संशोधनाची आवड निर्माण करणे हे त्यांनी आपल्या जीवनाचे ध्येय मानले. १८९६ मध्ये त्यांनी मर्क्युरस नायट्राइट या नवीन रासायनिक संयुगाचा शोध लावला. या संशोधनामुळे जागतिक वैज्ञानिक क्षेत्रात त्यांचे नाव आदराने घेतले जाऊ लागले. पुढे त्यांनी नायट्राइट रसायनशास्त्रावर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले आणि भारतातील आधुनिक रसायनशास्त्र संशोधनाची भक्कम पायाभरणी केली.

आचार्य रे यांच्यासाठी विज्ञान हे केवळ ज्ञान मिळवण्याचे माध्यम नव्हते, तर राष्ट्रनिर्मितीचे एक प्रभावी साधन होते. स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात त्यांनी देशहिताला सर्वोच्च स्थान दिले. "science can wait, but swaraj can't" या त्यांच्या प्रसिद्ध विचारातून त्यांची राष्ट्रनिष्ठा आणि स्वराज्याविषयीची तळमळ स्पष्ट होते. विज्ञानाची प्रगती महत्त्वाची असली तरी देशाच्या स्वातंत्र्याशिवाय त्या ज्ञानाचा पूर्ण उपयोग होऊ शकत नाही, असा त्यांचा विश्वास होता.

विज्ञान आणि उद्योग यांचा संगम घडवून आणण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य आचार्य रे यांनी केले. त्यांनी बंगाल केमिकल्स अँड फार्मास्युटिकल्स या भारतातील पहिल्या आधुनिक औषधनिर्मिती कंपनीची स्थापना केली. भारतीयांनी स्वदेशी उद्योग उभारावेत, आत्मनिर्भर व्हावे आणि विज्ञानाच्या बळावर देशाची प्रगती साधावी, हा त्यामागील उदात्त हेतू होता. त्यामुळे ते केवळ वैज्ञानिक नव्हे तर भारतीय औद्योगिक विकासाचेही एक महत्त्वाचे शिल्पकार ठरले.

प्राचीन भारतीय विज्ञानाची समृद्ध परंपरा जगासमोर आणण्यासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. "a history of hindu chemistry from the earliest times to the middle of the sixteenth Century" या ग्रंथातून त्यांनी भारतातील प्राचीन रसायनशास्त्रीय ज्ञानाचा इतिहास मांडला. हा ग्रंथ भारतीय वैज्ञानिक परंपरेचा मौल्यवान दस्तऐवज मानला जातो. तसेच "Life and Experience of a Bengali Chemist" या आत्मचरित्रातून त्यांनी आपल्या संघर्षमय जीवनाचा आणि वैज्ञानिक प्रवासाचा प्रेरणादायी आलेख मांडला.

आचार्य प्रफुल्लचंद्र रे यांचे व्यक्तिमत्त्व विज्ञानापुरते मर्यादित नव्हते. ते साधी राहणी, उच्च विचार आणि निःस्वार्थ सेवाभाव यांचे प्रतीक होते. विद्यार्थ्यांवर त्यांचे विशेष प्रेम होते. संशोधनाला चालना मिळावी म्हणून त्यांनी आपल्या उत्पन्नाचा मोठा भाग विद्यापीठाच्या विकासासाठी दिला. विज्ञानाचा प्रसार, शिक्षणाची उन्नती आणि समाजहित यासाठी त्यांनी आयुष्यभर कार्य केले.

त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन त्यांना अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय सन्मान प्राप्त झाले. ते विविध प्रतिष्ठित वैज्ञानिक संस्थांचे सदस्य आणि फेलो होते. २०११ मध्ये रॉयल सोसायटी ऑफ केमिस्ट्रीने त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी युरोपबाहेरील पहिली केमिकल लँडमार्क प्लॅक त्यांच्या नावाने स्थापित केली.

१६ जून १९४४ रोजी या महान शास्त्रज्ञाचे निधन झाले. मात्र त्यांचे संशोधन, विचार आणि राष्ट्रसेवेची भावना आजही भारतीय विज्ञानाला प्रेरणा देत आहे. जिज्ञासा, परिश्रम, स्वदेशप्रेम आणि ज्ञानाच्या शक्तीवर असलेला विश्वास यांमुळे आचार्य प्रफुल्लचंद्र रे यांचे जीवन प्रत्येक पिढीसाठी प्रेरणादायी आदर्श ठरते.

-संकलित