चंद्रभागेचे महत्त्व आणि पंढरपूर महिमा

चंद्रभागेचे महत्त्व आणि पंढरपूर महिमा निरूपण: सद्गुरू श्री चंद्रशेखरमहाराज देगलूरकर

१. पंढरपूर आणि चंद्रभागेचा महिमा संत श्री नामदेव महाराजांनी पंढरपूरचा आणि चंद्रभागेचा महिमा व्यक्त करताना पुराणातील एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण वचनाचा आधार घेतला आहे. संत नामदेव महाराज म्हणतात: ऐसे शंकर सांगे ऋषीजवळी। सकळ तीर्थे मध्यान्हकाळी। येती पुंडलिका जवळी। करीती आंघोळी वंदिती चरण॥ भगवान शंकरांनी सर्व ऋषीमुनींना सांगितले होते की, जगातील सर्वच्या सर्व तीर्थे मध्यान्हकाळी (दुपारच्या वेळी) पंढरपूर क्षेत्रात, भक्त पुंडलिकाच्या जवळ (चंद्रभागेच्या पात्रात) येतात. तेथे ती चंद्रभागेच्या पवित्र जलात स्नान करतात आणि भक्त पुंडलिकाच्या चरणांना स्पर्श करून त्यांना नमस्कार करतात. २. साडेतीन कोटी तीर्थे आणि साडेतीन कोटी पापे शास्त्रामध्ये असे वर्णन आले आहे की, या जगतात एकूण साडेतीन कोटी (३.५ कोटी) तीर्थे आहेत. यामागचे कारण सांगताना महाराजांनी धर्मशास्त्राचा दाखला दिला: साडेतीन कोटी पापे: मनुष्याकडून घडणाऱ्या सूक्ष्म आणि बारीक-सारिक पापांची/चुकांची वर्गवारी केली असता, ती एकूण साडेतीन कोटी प्रकारची होतात. साडेतीन कोटी रोम (केस): मानवी शरीरावर साधारणपणे साडेतीन कोटी रोम छिद्रे (केसांची मुळे) असतात. शास्त्राच्या दृष्टीने, या प्रत्येक छिद्रात एका एका प्रकारच्या पापाचा वास असतो. पापमुक्तीचा मार्ग: या साडेतीन कोटी प्रकारच्या पापांचे निरसन करण्यासाठी भगवंताने साडेतीन कोटी तीर्थांची निर्मिती केली आहे, जेणेकरून प्रत्येक छिद्रातील पाप क्षालित व्हावे. ३. साडेतीन कोटी तीर्थांना भेट देणे शक्य आहे का? शास्त्राने साडेतीन कोटी तीर्थे सांगितली असली, तरी व्यावहारिकदृष्ट्या विचार केल्यास: 1. आयुष्याची मर्यादा: मनुष्याचे सरासरी आयुष्य १०० वर्षे ('शतायुर्वै पुरुषः') मानले गेले आहे. 2. व्यावहारिक मर्यादा: या मर्यादित आयुष्यात साडेतीन कोटी तीर्थांची नावे माहीत असणे, भौगोलिक बदलांमध्ये ती तीर्थे उपलब्ध असणे, तेथे जाण्याची बुद्धी होणे आणि तेथे पोहोचण्याची शारीरिक व आर्थिक शक्ती असणे – हे सर्वसामान्य माणसाला पूर्णपणे अशक्य आहे. शास्त्र कधीही अशक्य गोष्टींचा हट्ट धरत नाही. जसे की, "वाघिणीचे दूध आणा आणि शंकराला अभिषेक करा" असे शास्त्र कधीही सांगत नाही. शास्त्र नेहमी सर्वांना सुलभ व शक्य होईल असाच व्यावहारिक मार्ग दाखवते. ४. शास्त्र आणि संतांनी दिलेला सुलभ मार्ग ज्ञानेश्वर महाराजांनी 'ज्ञानेश्वरी'च्या पहिल्या अध्यायात शास्त्रातील सुलभ उपाय सांगताना म्हटले आहे: तीर्थे जी ये त्रिभुवणीं। तीयें घडती समुद्र अवगाहनीं।" म्हणजेच, समुद्रात स्नान केल्यास त्रिभुवनातील सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्याचे फळ प्राप्त होते. परंतु, संत तुकाराम महाराज आणि संत एकनाथ महाराज यांनी याहीपेक्षा पुढे जाऊन सर्वसामान्य भक्तांसाठी अत्यंत सोपा व फलदायी मार्ग दाखवला आहे: संत तुकाराम महाराज म्हणतात: "अवघींच तीर्थें घडलीं एक वेळा। चंद्रभागा डोळा देखिल्यावरि॥ समुद्रात स्नान करणेही प्रत्येकाला शक्य नसेल, तर फक्त **चंद्रभागेचे अंतःकरणपूर्वक डोळ्यांनी दर्शन** घेतले, तरी जगातल्या साडेतीन कोटी तीर्थांमध्ये स्नान केल्याचे पुण्य एकाच क्षणात लाभते. संत एकनाथ महाराज म्हणतात: "एक एक तीर्थ कोटी कोटी वेळा। चंद्रभागा डोळा देखिल्यावरि॥ चंद्रभागेचे भक्तिभावाने दर्शन घेतल्यास, केवळ एकाच तीर्थात नव्हे, तर प्रत्येक तीर्थात कोटी-कोटी वेळा स्नान केल्याचे अगणित फळ भक्ताच्या पदरात पडते. निष्कर्ष पंढरपुरातील चंद्रभागा ही केवळ एक नदी नसून, ती साडेतीन कोटी तीर्थांचे तेज आणि सर्व पापांचे हरण करणारे परम पावन स्थान आहे. सद्गुरू श्री चंद्रशेखर महाराज देगलूरकर यांनी स्पष्ट केले आहे की, संतांच्या कृपेमुळे अत्यंत कठीण वाटणारा पापमुक्तीचा व पुण्यप्राप्तीचा मार्ग चंद्रभागेच्या केवळ एका दर्शनाने अत्यंत सुलभ व सोपा झाला आहे.