भक्तीचा महासागर आणि समतेचा संदेश: महाराष्ट्राची गौरवशाली वारकरी संत परंपरा

संतकृपा झाली। इमारत फळा आली॥ "ज्ञानदेवे रचिला पाया। उभारिले देवालया॥

महाराष्ट्र ही केवळ शूरवीरांचीच नाही, तर महान संतांची आणि विचारांची भूमी आहे. या भूमीला आध्यात्मिक आणि सामाजिकदृष्ट्या समृद्ध करण्याचे सर्वात मोठे श्रेय 'वारकरी संप्रदायाला' जाते. गेल्या अनेक शतकांपासून महाराष्ट्राच्या कणाकणात घुमणारा विठ्ठलनामाचा गजर आणि 'ज्ञानबा-तुकाराम' हा महामंत्र केवळ एक धार्मिक विधी नसून, ती महाराष्ट्राची जीवनशैली आणि सांस्कृतिक ओळख आहे.

वारकरी संप्रदाय म्हणजे काय? 'वारी' करणारा तो वारकरी. पंढरपूरच्या विठ्ठलाची आषाढी आणि कार्तिकी वारी पायी चालत करणे, कपाळाला बुक्का लावणे, गळ्यात तुळशीची माळ घालणे आणि हाती टाळ-चिपळ्या घेऊन भजन करणे, हा या संप्रदायाचा बाह्य मार्ग आहे. पण याचा अंतर्भाव अत्यंत खोल आहे. वारकरी संप्रदायाने माणसाला माणसाशी जोडण्याचे काम केले. हा संप्रदाय जात, पात, धर्म आणि लिंगभावाच्या पलीकडे जाऊन 'सर्व भूती भगवद्भाव' (प्रत्येक जीवात देव पाहणे) शिकवतो.

संत परंपरेचे प्रमुख आधारस्तंभ

महाराष्ट्राच्या या आध्यात्मिक इमारतीला अनेक संतांनी आपल्या विचारांनी आणि कृतीने बळकट केले. संतांच्या या अमूल्य योगदानाला आपण खालीलप्रमाणे पाहू शकतो: संत ज्ञानेश्वर महाराज (पाया): अवघ्या २१ वर्षांच्या आयुष्यात संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी 'भावार्थदीपिका' अर्थात ज्ञानेश्वरी लिहून संस्कृतमधील भगवद्गीता प्राकृत (मराठी) भाषेत आणली. त्यांनी ज्ञानाची दारे सर्वसामान्यांसाठी खुली केली आणि वारकरी संप्रदायाचा पाया रचला. संत नामदेव महाराज (प्रसार): संत नामदेव महाराजांनी या विचारांचा प्रसार महाराष्ट्राबाहेर थेट पंजाबपर्यंत केला. शिखांच्या 'गुरु ग्रंथ साहिब' या पवित्र ग्रंथातही संत नामदेव महाराजांच्या ६१ पदांचा समावेश आहे. त्यांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रचार केला. संत एकनाथ महाराज (समन्वय आणि लोकशिक्षण): संत एकनाथ महाराजांनी भारुडे, गवळणी आणि 'एकनाथी भागवत' याद्वारे समाजातील अंधश्रद्धा आणि जातीयतेवर प्रहार केला. त्यांनी स्पृश्यास्पृश्यता भेद नाकारून प्रत्यक्ष आचरणातून समता दाखवून दिली. संत तुकाराम महाराज (कळस): तुका झालासे कळस"* असं ज्यांच्याबद्दल म्हटलं जातं, त्या संत तुकाराम महाराजांच्या 'अभंगवाणीने' महाराष्ट्राच्या मनावर कायमचे राज्य केले. अतिशय साध्या, सोप्या पण धारदार शब्दांत त्यांनी दांभिकतेवर प्रहार केला आणि खऱ्या भक्तीची व्याख्या सांगितली.

वारकरी संप्रदायाची थोरवी आणि सामाजिक क्रांती

वारकरी संत परंपरेने महाराष्ट्राला केवळ आध्यात्मिक दिशा दिली नाही, तर समाजमनात एक फार मोठी वैचारिक क्रांती घडवून आणली. या परंपरेचे वेगळेपण आणि सौंदर्य खालील मुद्द्यांतून प्रकर्षाने जाणवते.

अध्यात्म आणि दैनंदिन कर्माची सुंदर सांगड: संतांनी देव मिळवण्यासाठी संन्यास घेण्याची किंवा घरदार सोडून जंगलात जाण्याची गरज नाही, हे पटवून दिले. "आपले विहित कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडणे हीच खरी ईश्वरभक्ती" हा विचार त्यांनी रुजवला. शेतात काम करताना, माती मळताना, किंवा अगदी घरकाम करतानाही विठ्ठलाचे स्मरण करता येते, हा सहज सोपा मार्ग त्यांनी सामान्य माणसाला दाखवला.

जातीभेदा भिंतींना दिलेला सुरुंग: ज्या काळात समाजात तीव्र विषमता आणि कर्मठपणा होता, अशा काळात वारकरी संप्रदायाने पंढरीच्या वाळवंटात सर्वांना एकत्र आणले. चंद्रभागेच्या तीरावर जात, पात, उच्च-नीच असा कोणताही भेद उरला नाही. विठ्ठलाच्या दारात सर्व भक्त समान झाले, ही या संप्रदायाने केलेली सर्वात मोठी सामाजिक सुधारणा होती.

मराठी भाषेचा अभिमान आणि लोकजागृती: संस्कृत भाषेच्या कोंडवाड्यातनं ज्ञानाला बाहेर काढून संतांनी ते अगदी तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवले. ओवी, अभंग, भारुड आणि गवळणी या लोककलांच्या माध्यमांतून त्यांनी अतिशय क्लिष्ट तत्त्वज्ञान सामान्य माणसाला समजेल अशा सुलभ भाषेत मांडले. यामुळे मराठी भाषेचे सौंदर्य तर वाढलेच, पण लोकांमध्ये स्वाभिमानही जागा झाला.

'वारी': जगातील अद्भूत मानवी सोहळा दरवर्षी आषाढ महिन्यात निघणारी पंढरीची पायी वारी हा व्यवस्थापन आणि शिस्तीचा एक अनोखा चमत्कार आहे. लाखो लोक (वारकरी) कोणत्याही निमंत्रणाशिवाय, कोणत्याही मानधनाशिवाय मैलोन्मैल पायी चालतात.

रिंगण सोहळा: वारीतील अश्वांचे रिंगण हा डोळ्यांचे पारणे फेडणारा सोहळा असतो. समानता: वारीत चालताना कोणी श्रीमंत नसतो आणि कोणी गरीब नसतो. प्रत्येक जण एकमेकांच्या पाया पडतो, कारण प्रत्येकामध्ये विठ्ठल वास करत असतो, हाच भाव असतो.

पर्यावरण आणि आरोग्य: पायी चालण्याने शरीर आणि भजन-कीर्तनाने मन सुदृढ होते.

आजच्या युगात संतांच्या विचारांची गरज आजच्या धावपळीच्या, तणावाच्या आणि स्वार्थी जगात वारकरी संप्रदायाचे विचार अत्यंत मार्गदर्शक ठरतात. संतांनी आपल्याला **'तुका म्हणे तोचि संत। सोशी जगाचे आघात॥'आणि जे का रंजले गांजले। त्यासी म्हणे जो आपुले॥'हा परोपकाराचा संदेश दिला. पर्यावरणाचे महत्त्व सांगताना संत तुकाराम महाराजांनी "वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी वनचरी" म्हटले होते, जे आजच्या ग्लोबल वॉर्मिंगच्या काळात अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

निष्कर्ष महाराष्ट्राची संत परंपरा ही केवळ भूतकाळातील इतिहास नाही, तर तो आपल्या वर्तमानाचा श्वास आणि भविष्याचा मार्ग आहे. जोपर्यंत चंद्र-सूर्य आहेत आणि जोपर्यंत भीमेचे पात्र वाहत आहे, तोपर्यंत महाराष्ट्राच्या मातीत "ज्ञानबा-तुकाराम" हा गजर घुमत राहील आणि जगाला शांतता, समता व भक्तीचा मार्ग दाखवत राहील. जय जय राम कृष्ण हरी!

-संकलित