भारतीय तिरंग्याचे शिल्पकार पिंगली व्यंकय्या

भारतीय तिरंगा हा प्रत्येक भारतीयाच्या मनात राष्ट्रप्रेम, अभिमान आणि स्वाभिमानाची भावना जागवणारा राष्ट्रीय ध्वज आहे. आज आपण अभिमानाने फडकवतो त्या तिरंग्यामागे एका महान देशभक्ताचे अथक प्रयत्न आणि राष्ट्रनिष्ठा आहे. त्या महान व्यक्तीचे नाव म्हणजे पिंगली वेंकैया.

पिंगली वेंकैया यांचा जन्म २ ऑगस्ट १८७६ रोजी आंध्र प्रदेशातील भटलापेनुमरू या गावात झाला. ते स्वातंत्र्यसैनिक, कृषितज्ज्ञ आणि ध्वज रचनाकार म्हणून प्रसिद्ध होते. भारताला स्वतःचा राष्ट्रीय ध्वज असावा, अशी त्यांची प्रबळ इच्छा होती.

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात पिंगली वेंकैया यांनी भारतासाठी विविध ध्वजांच्या रचना तयार केल्या. त्यांनी महात्मा गांधी यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन भारताच्या राष्ट्रीय ध्वजाची संकल्पना मांडली. १९२१ मध्ये विजयवाडा येथे झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात त्यांनी ध्वजाची रचना महात्मा गांधी यांच्यासमोर सादर केली.

पिंगली वेंकैया यांच्या मूळ ध्वजाच्या रचनेत दोन रंग होते. त्यानंतर महात्मा गांधी यांच्या सूचनेनुसार त्यामध्ये पांढरा रंग आणि चरख्याचा समावेश करण्यात आला. पुढे स्वातंत्र्यानंतर भारताच्या राष्ट्रीय ध्वजाची अंतिम रचना निश्चित करण्यात आली.

२२ जुलै १९४७ रोजी भारताच्या संविधान सभेने आजच्या तिरंग्याला भारताचा राष्ट्रीय ध्वज म्हणून स्वीकारले. आजच्या तिरंग्यामध्ये सर्वात वर केशरी, मध्यभागी पांढरा आणि खाली हिरवा रंग आहे. पांढऱ्या पट्टीच्या मध्यभागी निळ्या रंगाचे २४ आरे असलेले अशोकचक्र आहे.

तिरंग्यातील केशरी रंग त्याग, शौर्य आणि धैर्याचे प्रतीक आहे. पांढरा रंग सत्य, शांतता आणि पवित्रतेचे प्रतीक आहे, तर हिरवा रंग समृद्धी, प्रगती आणि निसर्गाशी असलेल्या नात्याचे प्रतीक मानला जातो. अशोकचक्र हे धर्म, न्याय आणि सतत गतिमान राहण्याचा संदेश देते.

पिंगली वेंकैया यांनी भारताच्या राष्ट्रीय ध्वजाच्या निर्मितीमध्ये दिलेले योगदान सदैव स्मरणात राहील. त्यांच्या कल्पनेतून आणि प्रयत्नांतून साकारलेल्या ध्वजाने पुढे स्वतंत्र भारताच्या राष्ट्रध्वजाच्या निर्मितीला महत्त्वपूर्ण दिशा दिली.

आज जेव्हा तिरंगा आकाशात डौलाने फडकतो, तेव्हा त्यामागे असलेल्या असंख्य स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागासोबतच पिंगली वेंकैया यांच्या राष्ट्रभक्तीचे आणि योगदानाचेही स्मरण करणे आपले कर्तव्य आहे.

तिरंगा हा केवळ तीन रंगांचा ध्वज नाही; तो भारताच्या स्वातंत्र्याचा, एकतेचा, अखंडतेचा आणि असंख्य वीरांच्या बलिदानाचा अभिमान आहे.

-संकलित