निर्जला एकादशी : भगवान विष्णूंच्या कृपेचा पवित्र दिवस

निर्जला एकादशी: भक्ती, त्याग आणि आत्मसंयमाचा महापर्व

"एक दिवसाचे व्रत, वर्षभरातील सर्व एकादशींचे पुण्य!" अशी विशेष ओळख असलेली निर्जला एकादशी हिंदू धर्मातील अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाची एकादशी मानली जाते. ज्येष्ठ शुक्ल पक्षातील या एकादशीला भगवान श्रीविष्णूंची आराधना, उपवास, दानधर्म आणि नामस्मरण यांना विशेष महत्त्व असते. यंदा, दि. २५ जून २०२६ रोजी येणारी निर्जला एकादशी भाविकांसाठी श्रद्धा, भक्ती आणि आत्मशुद्धीचा पवित्र उत्सव ठरणार आहे.

निर्जला एकादशीचा उल्लेख पद्म पुराण, भविष्योत्तर पुराण आणि महाभारत यांसारख्या प्राचीन धर्मग्रंथांमध्ये आढळतो. धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी श्रद्धेने केलेल्या व्रतामुळे वर्षभरातील सर्व एकादशींचे पुण्य प्राप्त होते. या एकादशीला "भीमसेनी एकादशी" असेही म्हटले जाते. महाभारतातील पराक्रमी भीमसेनाला अन्नाविना राहणे कठीण जात असे. त्यामुळे त्याला प्रत्येक एकादशीचे व्रत पाळणे शक्य नव्हते. त्यावेळी महर्षी व्यासांनी त्याला निर्जला एकादशीचे व्रत करण्यास सांगितले. या एका व्रताच्या पुण्यामुळे सर्व एकादशींचे पुण्य लाभेल, असे त्यांनी सांगितले. तेव्हापासून ही एकादशी "भीमसेनी एकादशी" म्हणून प्रसिद्ध झाली.

"निर्जला" म्हणजे पाण्याचाही त्याग. या दिवशी अनेक भाविक अन्न आणि पाणी न घेता भगवान विष्णूंची भक्तिभावाने पूजा करतात. उपवासासोबत विष्णूसहस्रनामाचे पठण, हरिनाम संकीर्तन, भजन, कीर्तन आणि दानधर्म यांना विशेष महत्त्व दिले जाते. हा दिवस केवळ धार्मिक विधींचाच नसून आत्मसंयम, मनःशांती आणि आध्यात्मिक उन्नतीचा संदेश देणारा आहे.

निर्जला एकादशीच्या दिवशी पाणी, अन्न, फळे, वस्त्रे, छत्री, मडकी आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंचे दान करण्याची परंपरा आहे. विशेषतः उन्हाळ्याच्या दिवसांत तहानलेल्या आणि गरजू लोकांना पाणीदान करणे हे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते. दया, सेवा आणि परोपकार यांचा संदेश देणारा हा दिवस समाजात मानवतेची भावना अधिक दृढ करतो.

आजच्या धावपळीच्या जीवनात निर्जला एकादशी आपल्याला संयम, श्रद्धा आणि भक्तीची आठवण करून देते. हे व्रत केवळ धार्मिक परंपरा नसून आत्मशुद्धी, सकारात्मकता आणि ईश्वरनिष्ठेचा एक सुंदर मार्ग आहे. भगवान श्रीविष्णूंच्या कृपेची अनुभूती देणारी निर्जला एकादशी प्रत्येकाच्या जीवनात सुख, समृद्धी आणि आध्यात्मिक समाधान घेऊन येवो, हीच प्रार्थना.

"हरिनामाचा गजर, भक्तीचा आधार; निर्जला एकादशी देई जीवनाला नवा संस्कार."

-संकलित