ईश्वरकृपा महत्त्वाची; मात्र प्रयत्नांशिवाय यशप्राप्ती नाही!

स्वतंत्र इच्छाशक्ती (फ्री विल) आणि ईश्वरकृपा या परस्परविरोधी वाटणाऱ्या तत्त्वांबद्दल रामकृष्ण परमहंसांचे दोन शिष्य संभ्रमात पडले. या प्रश्नाचे उत्तर त्यांनी गुरूंना विचारले.

गुरूंनी सांगितले, 'स्वतंत्र इच्छेबद्दल एवढा विचार का करता? सर्व काही परमेश्वराच्या इच्छेवर अवलंबून असते. मनुष्याची इच्छा ही खांबाला बांधलेल्या गायीप्रमाणे असते. गायीला जशी एका मर्यादित वर्तुळात फिरण्याची मुभा असते, तसेच मनुष्यालाही काही प्रमाणात स्वातंत्र्य असते. त्यामुळे त्याला वाटते, की त्याची इच्छा पूर्णपणे स्वतंत्र आहे; पण प्रत्यक्षात ती ईश्वराच्या इच्छेवरच अवलंबून असते.'

शिष्यांनी विचारले, 'मग तपश्चर्या, ध्यान, साधना यांची आवश्यकता तरी काय? मग एखाद्याने शांत बसून 'सर्व काही देवाच्या इच्छेनेच घडते' असे म्हणत राहिले तरी चालेल ना?'

श्री रामकृष्ण म्हणाले, 'फक्त तोंडाने बोलून काय उपयोग? 'काटे नाहीत' असे तुम्ही कितीही वेळा म्हणालात, तरी हात काट्यांवर ठेवला तर ते टोचणारच. साधना पूर्णपणे मनुष्याच्या इच्छेवरच अवलंबून असती, तर प्रत्येक जण सहज साधना करू शकला असता; पण तसे होत नाही. परमेश्वराने जी शक्ती दिली आहे, तिचा योग्य उपयोग केला नाही, तर तो अधिक शक्ती देत नाही. म्हणूनच प्रयत्न आवश्यक आहेत. ईश्वरकृपेला पात्र होण्यासाठीही मनुष्याला संघर्ष करावा लागतो. प्रयत्न आणि ईश्वरकृपा यांच्या साह्याने अनेक जन्मांचे दुःख एका जन्मात संपुष्टात येऊ शकते; पण त्यासाठी स्वतःचे प्रयत्न आवश्यकच आहेत. हे समजण्यासाठी मी तुम्हाला एक कथा सांगतो.'

एकदा भगवान विष्णूंनी नारदांना शाप दिला, की त्यांना नरकात जावे लागेल. हे ऐकून नारद खूप व्याकूळ झाले. त्यांनी भक्तिभावाने स्तोत्रे गाऊन भगवानाची प्रार्थना केली आणि विचारले, 'नरक कुठे आहे? तिथे कसे जायचे?'

भगवान विष्णूंनी जमिनीवर खडूने संपूर्ण विश्वाचा नकाशा काढला आणि त्यात स्वर्ग व नरक यांची जागा दाखवली.

नारदांनी नरक दाखवलेल्या जागेकडे बोट दाखवत विचारले, 'हा नरक आहे का?'

विष्णूंनी होकार दिला. क्षणाचाही विलंब न करता नारद त्या जागेवर लोळू लागले आणि म्हणाले, 'मी नरकातील सर्व यातना भोगून घेतल्या.'

हे पाहून विष्णू हसत म्हणाले, 'हे कसे शक्य आहे?'

नारद नम्रपणे म्हणाले, 'प्रभो, स्वर्ग आणि नरक हे तुम्हीच निर्माण केले आहे ना? तुम्ही स्वतः हा नकाशा काढून ही जागा नरक म्हणून दाखवली. त्यामुळे ती जागा खऱ्या नरकासारखीच झाली आणि मी त्या ठिकाणी लोळलो. म्हणून मी नरकाच्या यातना अनुभवल्या असे मी मानतो.'

नारदांचे हे प्रामाणिक उत्तर ऐकून भगवान विष्णू संतुष्ट झाले.

बोध : फक्त बोलण्याने किंवा नाकारण्याने वास्तव बदलत नाही. ईश्वरकृपा महत्त्वाची असली, तरी प्रयत्नांशिवाय यश मिळत नाही. मनुष्याने स्वतःची क्षमता वापरून प्रामाणिक प्रयत्न केले, तरच ईश्वरकृपेचे फळ प्राप्त होते.