भारताची अणुऊर्जा क्रांती

जागतिक स्तरावर ऊर्जेची वाढती मागणी, हवामानबदलाचे गंभीर आव्हान आणि पारंपरिक ऊर्जास्रोतांची मर्यादा या पार्श्वभूमीवर स्वच्छ, शाश्वत आणि दीर्घकालीन ऊर्जेच्या शोधाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. अशा परिस्थितीत अणुऊर्जा हा एक प्रभावी आणि विश्वासार्ह पर्याय म्हणून उदयास येत आहे. याच व्यापक संदर्भात भारताने विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात एक अभिमानास्पद, ऐतिहासिक आणि प्रेरणादायी टप्पा गाठून आपल्या प्रगतीच्या मुकुटात आणखी एक मानाचा तुरा रोवला आहे. स्वावलंबन, नवोपक्रम आणि ऊर्जा सुरक्षिततेच्या दिशेने टाकलेले हे पाऊल देशाच्या वैज्ञानिक सामर्थ्याचे द्योतक ठरते. 

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी जाहीर केले आहे, की कल्पक्कम येथील ५०० मेगावॉट क्षमतेच्या प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर रिअ‍ॅक्टरने ‘क्रिटिकॅलिटी’ म्हणजेच ‘समीकरणीय अवस्था’ प्राप्त केली आहे. याचा अर्थ असा, की या अणुभट्टीमध्ये स्वयंपूर्ण अणुसाखळी अभिक्रिया यशस्वीरीत्या सुरू झाली असून, आता ती पूर्ण क्षमतेने वीजनिर्मितीकडे वाटचाल करत आहे. हा टप्पा कोणत्याही अणुऊर्जा प्रकल्पासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आणि निर्णायक मानला जातो. हा रिअ‍ॅक्टर भारतीय नाभिकीय विद्युत निगम लिमिटेड (भाविनी) या भारतीय संस्थेने पूर्णपणे स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या साह्याने विकसित केला आहे. या अणुभट्टीचे एक विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे ती ‘जलद प्रजनन अणुभट्टी’ (फास्ट ब्रीडर रिअ‍ॅक्टर) प्रकारातील आहे. याचा अर्थ असा, की ही भट्टी ज्या प्रमाणात इंधन वापरते त्यापेक्षा अधिक प्रमाणात नवीन इंधन तयार करू शकते. पारंपरिक अणुभट्ट्यांमध्ये इंधन खर्च होते. परंतु या प्रकारच्या भट्ट्यांमध्ये इंधनाची निर्मितीही होते, ही बाब अत्यंत महत्त्वाची आहे.

भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाची रचना तीन टप्प्यांमध्ये करण्यात आली आहे. पहिल्या टप्प्यात नैसर्गिक युरेनियमचा वापर करून ऊर्जानिर्मिती केली जाते. आता भारताने प्रवेश केला आहे, त्या दुसऱ्या टप्प्यात प्लूटोनियम आधारित जलद प्रजनन अणुभट्ट्यांचा वापर केला जातो. तिसऱ्या टप्प्यात थोरियम या घटकाचा वापर करून दीर्घकालीन आणि शाश्वत ऊर्जानिर्मिती साध्य करण्याचा उद्देश आहे. भारताकडे थोरियमचे प्रचंड साठे असल्यामुळे या तिसऱ्या टप्प्याला विशेष महत्त्व आहे. या प्रगतीमुळे भारताला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठे यश आणि प्रतिष्ठा मिळाली आहे. विशेषतः रशियानंतर अशा प्रकारची प्रगत अणुभट्टी विकसित करणारा भारत हा जगातील दुसरा देश ठरला आहे. यामुळे भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीचे आणि अभियांत्रिकी कौशल्याचे जगभरात कौतुक होत आहे.

‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनेच्या दृष्टीनेही हे एक मोठे पाऊल मानले जाते; मात्र या यशामुळे काही देशांनी चिंतादेखील व्यक्त केली आहे. विशेषतः पाकिस्तानमधील काही तज्ज्ञांनी असा आरोप केला आहे, की या तंत्रज्ञानामुळे भारताची अण्वस्त्रनिर्मिती क्षमता वाढू शकते. पाकिस्तानचे आर्म्स कंट्रोल सल्लागार झाहिर काझमी यांनी असा दावा केला आहे, की या अणुभट्टीमुळे शस्त्र-गुणवत्तेच्या प्लूटोनियमचे उत्पादन वाढू शकते. तथापि, भारताने नेहमीच आपल्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाचा उद्देश शांततामय आणि विकासाभिमुख असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

या प्रकल्पामुळे भारताला भविष्यात अनेक महत्त्वाचे फायदे होऊ शकतात. सर्वप्रथम, ऊर्जा क्षेत्रात आत्मनिर्भरता वाढेल. भारताची वाढती लोकसंख्या आणि औद्योगिकीकरण लक्षात घेता, ऊर्जा मागणी झपाट्याने वाढत आहे. अशा परिस्थितीत अणुऊर्जा हा एक स्थिर, स्वच्छ आणि दीर्घकालीन पर्याय ठरतो. या अणुभट्टीमुळे मोठ्या प्रमाणावर वीजनिर्मिती करता येईल. त्यामुळे कोळसा आणि इतर पारंपरिक ऊर्जास्रोतांवरील अवलंबित्व कमी होईल. 

दुसरा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे थोरियमचा उपयोग. भारताकडे जगातील सर्वांत मोठ्या थोरियम साठ्यांपैकी एक साठा आहे. या प्रकल्पामुळे भविष्यात थोरियमचा प्रभावी वापर करून ऊर्जानिर्मिती करता येईल. थोरियम आधारित अणुऊर्जा अधिक सुरक्षित आणि टिकाऊ मानली जाते. त्यामुळे भारत ऊर्जा क्षेत्रात जागतिक पातळीवर एक शक्तिशाली देश बनू शकतो. 

तिसरा फायदा म्हणजे पर्यावरण संरक्षण. अणुऊर्जा निर्मितीमध्ये कार्बन डायऑक्साइडचे उत्सर्जन अत्यंत कमी प्रमाणात होते. त्यामुळे जागतिक तापमानवाढ आणि हवामानबदलाच्या समस्यांवर नियंत्रण मिळवण्यास मदत होईल. भारताने पॅरिस करारानुसार कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे आणि या अणुऊर्जा प्रकल्पामुळे ते साध्य करण्यास मदत होईल. 

चौथा फायदा म्हणजे तंत्रज्ञान आणि संशोधन क्षेत्रातील प्रगती. या प्रकल्पामुळे भारतीय वैज्ञानिक आणि अभियंते यांना अत्याधुनिक तंत्रज्ञानावर काम करण्याची संधी मिळाली आहे. यामुळे भविष्यात आणखी प्रगत संशोधन आणि नवकल्पना घडण्याची शक्यता वाढेल. तसेच, भारत इतर देशांना अणुऊर्जा तंत्रज्ञान निर्यात करण्यासही सक्षम होऊ शकतो. 

पाचवा आणि अत्यंत महत्त्वाचा फायदा म्हणजे आर्थिक विकास. स्वस्त आणि स्थिर वीज उपलब्ध झाल्यास उद्योगधंदे वाढतील, रोजगारनिर्मिती होईल आणि देशाची अर्थव्यवस्था अधिक मजबूत होईल. ग्रामीण भागातही वीज पोहोचवणे सोपे होईल. त्यामुळे सर्वांगीण विकास साधता येईल.

एकूणच, कल्पक्कम येथील जलद प्रजनन अणुभट्टीचे यश हे भारताच्या अणुऊर्जा क्षेत्रातील एक मैलाचा दगड ठरले आहे. हे केवळ तांत्रिक प्रगतीचे प्रतीक नसून, देशाच्या ऊर्जा स्वावलंबनाच्या दिशेने उचललेले दूरदर्शी आणि धोरणात्मक पाऊल आहे. भविष्यात ऊर्जासुरक्षा बळकट करणे, पर्यावरणाचे संरक्षण साधणे आणि शाश्वत आर्थिक विकासाला चालना देणे या सर्व बाबींमध्ये या यशाचा मोलाचा वाटा असणार आहे. याचबरोबर, हे यश भारताच्या वैज्ञानिक कौशल्याची, संशोधन क्षमतेची आणि अभियांत्रिकी प्रावीण्याची प्रभावी साक्ष देणारे असून, जागतिक पातळीवर भारताची प्रतिष्ठा अधिक उंचावणारे आणि प्रेरणादायी ठरणारे आहे.

लेखक : अ‍ॅड. प्रा. कौशिक म. हरणे