पन्हाळा–विशाळगड संरक्षण मोहीम – स्वराज्याच्या दक्षिण दरवाजाचे रक्षण करणारा संघर्ष

पन्हाळा किल्ल्याला मराठा इतिहासात विशेष स्थान आहे. इ.स. १६६० मध्ये सिद्दी जौहरने घातलेल्या वेढ्यातून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रात्रीच्या अंधारात धाडसी सुटका केली आणि विशाळगड गाठला. या प्रवासात बाजीप्रभू देशपांडे आणि बांदल मावळ्यांनी घोडखिंडीत (नंतरची पावनखिंड) दिलेला पराक्रमी लढा स्वराज्याच्या इतिहासातील अमर अध्याय ठरला. जरी ही घटना पुढील संरक्षण मोहिमेचा थेट भाग नसली, तरी पन्हाळा–विशाळगड मार्गाचे लष्करी महत्त्व याच घटनेतून स्पष्ट होते. पुढील काळात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या दोन्ही किल्ल्यांची तटबंदी मजबूत केली, धान्यकोठारे, पाण्याची व्यवस्था आणि दारुगोळ्याचा साठा वाढवला. सह्याद्रीतील किल्ल्यांचे जाळे हे स्वराज्याच्या संरक्षणाचे मुख्य साधन असल्याने पन्हाळा आणि विशाळगड यांना दक्षिणेकडील संरक्षणरेषेचे केंद्र मानले जात असे. इ.स. १६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर औरंगजेबाने मराठा साम्राज्याचा पूर्णपणे नायनाट करण्यासाठी व्यापक मोहीम सुरू केली. सातारा, पन्हाळा, विशाळगड, पावनगड आणि इतर किल्ल्यांवर मुघल सैन्याने वारंवार वेढे घातले. या काळात छत्रपती राजाराम महाराज जिंजीला गेले असले तरी महाराष्ट्रात मराठा सरदारांनी या किल्ल्यांचे संरक्षण सुरू ठेवले. राजाराम महाराजांच्या निधनानंतर महाराणी ताराबाई यांनी राज्यकारभार हाती घेतला. त्यांच्या नेतृत्वाखाली धनाजी जाधव, रामचंद्रपंत अमात्य, शंकराजी नारायण सचिव, हिंदुराव घोरपडे, नेमाजी शिंदे आणि इतर सरदारांनी पन्हाळा–विशाळगड परिसरात मुघलांविरुद्ध सतत गनिमी मोहिमा केल्या. या मोहिमांचे उद्दिष्ट केवळ किल्ले वाचवणे नव्हते, तर किल्ल्यांपर्यंत अन्न, दारुगोळा आणि मदत पोहोचवणे तसेच मुघल वेढ्यांना निष्फळ ठरवणे हेही होते. या काळात पन्हाळा आणि विशाळगड हे मराठा सैन्याचे महत्त्वाचे रसद आणि संपर्क केंद्र बनले. कोकणातून येणारा पुरवठा घाटमार्गांद्वारे या किल्ल्यांपर्यंत पोहोचवला जात असे. मुघल सैन्याने या मार्गांवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला; परंतु मराठ्यांनी गनिमी काव्याच्या साहाय्याने त्यांच्या तुकड्यांवर वारंवार हल्ले करून रसदव्यवस्था विस्कळीत केली. पन्हाळा–विशाळगड संरक्षण मोहिमेचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे किल्ले आणि गनिमी युद्ध यांचा समन्वय. दिवसा किल्ले संरक्षणाचे केंद्र असत, तर रात्री मराठा घोडदळ बाहेर पडून मुघल छावण्यांवर धाड घालत असे. त्यामुळे वेढा घालणाऱ्या सैन्यालाही सतत बचावात्मक स्थितीत राहावे लागे. इतिहासकारांच्या मते, या पद्धतीमुळे मुघल सैन्याला किल्ले जिंकण्यासाठी अपेक्षेपेक्षा कितीतरी अधिक वेळ, मनुष्यबळ आणि खर्च करावा लागला. समकालीन मराठी दप्तर, फारशी वृत्तांत आणि युरोपीय प्रवाशांच्या नोंदींवरून असे दिसते की, औरंगजेबाने अनेक किल्ले काही काळासाठी जिंकले होते; मात्र मराठ्यांनी संधी मिळताच ते पुन्हा हस्तगत केले किंवा आसपासचा प्रदेश आपल्या नियंत्रणाखाली ठेवला. त्यामुळे किल्ला ताब्यात घेणे म्हणजे त्या प्रदेशावर कायमस्वरूपी सत्ता प्रस्थापित करणे, असे मुघलांना कधीच साध्य झाले नाही. इ.स. १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल सत्तेचा दबाव कमी झाला आणि मराठ्यांनी पश्चिम महाराष्ट्रातील अनेक भागांवर पुन्हा प्रभावी नियंत्रण मिळवले. पन्हाळा आणि विशाळगड हे पुढेही मराठा साम्राज्याच्या संरक्षणव्यवस्थेतील महत्त्वाचे किल्ले राहिले आणि पेशवाईच्या काळातही त्यांचे लष्करी महत्त्व कायम राहिले. इतिहासकार जदुनाथ सरकार, जी. एस. सरदेसाई, स्टुअर्ट गॉर्डन आणि इतर संशोधकांच्या मते, पन्हाळा–विशाळगड संरक्षण हा एखाद्या एका दिवसाचा किंवा एका लढाईचा इतिहास नसून, दीर्घकालीन संरक्षण, रसदव्यवस्था, गनिमी मोहिमा आणि स्थानिक भूगोलाचा प्रभावी वापर यांचा उत्कृष्ट नमुना होता. यामुळेच मराठा साम्राज्याने सततच्या मुघल आक्रमणांनंतरही आपली लढाऊ क्षमता टिकवून ठेवली. म्हणूनच पन्हाळा–विशाळगड संरक्षण मोहीम ही मराठा साम्राज्याच्या जिद्दी, लष्करी दूरदृष्टी आणि सह्याद्रीच्या किल्ल्यांवर आधारित संरक्षणव्यवस्थेचे सर्वोत्तम उदाहरण मानली जाते. या मोहिमेने सिद्ध केले की स्वराज्याचे बळ केवळ तलवारीत नव्हते, तर किल्ले, गनिमी कावा, स्थानिक लोकांचा पाठिंबा आणि सक्षम नेतृत्व यांच्यात दडलेले होते. त्यामुळे पन्हाळा आणि विशाळगड हे आजही मराठा स्वाभिमान आणि स्वराज्याच्या अखंड संघर्षाचे अजरामर प्रतीक मानले जातात. संकलित