गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर: विश्वकवी ज्यांनी भारताला दोन राष्ट्रांचे राष्ट्रगीत दिले

गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर: विश्वकवी ज्यांनी भारताला दोन राष्ट्रांचे राष्ट्रगीत दिले "चित्त जेथे भयातर्फे, मस्तक जेथे उन्नत..." अशा ओळींमधून देशवासीयांमध्ये स्वाभिमान, स्वातंत्र्य आणि निडरतेचे बीज रोपणारे, साहित्याचे नोबेल पुरस्कार विजेते पहिले भारतीय, युगद्रष्टा कवी आणि भारताचे गुरुदेव — रवींद्रनाथ टागोर यांची ७ ऑगस्ट रोजी पुण्यतिथी. १९४१ मध्ये त्यांनी जगाचा निरोप घेतला, परंतु त्यांचे विचार आणि कार्य आजही आपल्या स्मरणात आणि मार्गदर्शनात जिवंत आहे. साहित्याचा सुवर्णकाळ आणि 'गीतांजली' ७ मे १८६१ रोजी कलकत्ता (आताचे कोलकाता) येथील एका श्रीमंत आणि सांस्कृतिक श्रीमंत कुटुंबात जन्मलेल्या रवींद्रनाथांना बालपणापासूनच लेखनाची आवड होती. त्यांच्या प्रतिभेची सुवर्णझळाळी संपूर्ण जगाला तेव्हा मिळाली, जेव्हा त्यांच्या 'गीतांजली' या काव्यसंग्रहाला १९१३ मध्ये साहित्याचा प्रतिष्ठित नोबेल पुरस्कार मिळाला. हा बहुमान मिळवणारे ते केवळ पहिले भारतीयच नव्हे, तर आशियातील पहिले व्यक्ती होते. त्यांच्या साहित्यात निसर्गप्रेम, मानवतावाद आणि अध्यात्माचा अनोखा संगम पाहायला मिळतो. दोन राष्ट्रांचे राष्ट्रगीत रचणारे अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व इतिहासामध्ये क्वचितच अशी व्यक्ती पाहायला मिळेल जिने एकाच देशाचे नव्हे, तर दोन स्वतंत्र राष्ट्रांचे राष्ट्रगीत रचले आहे. भारताचे 'जन गण मन' आणि शेजारील बांगलादेशचे 'आमार सोनार बांगला' ही दोन्ही राष्ट्रगीते रवींद्रनाथ टागोरांच्याच लेखणीतून साकारली आहेत. हा त्यांचा जागतिक स्तरावरचा अद्वितीय मान आहे. शांतनिकेतनची स्थापना आणि शिक्षण क्षेत्रातील क्रांती टागोर केवळ एक उत्तम कवी किंवा लेखक नव्हते, तर ते एक प्रगल्भ शिक्षणतज्ज्ञही होते. पारंपारिक आणि भिंतींच्या चौकटीतील शिक्षणपद्धतीपेक्षा निसर्गाच्या सानिध्यात, मोकळ्या हवेत शिक्षण मिळावे, या विचारातून त्यांनी पश्चिम बंगालमध्ये 'शांतनिकेतन' आणि 'विश्वभारती' विद्यापीठाची स्थापना केली. कला, संगीत आणि संस्कृतीचा प्रसार व्हावा हे त्यांचे आयुष्यभराचे ध्येय होते. राष्ट्रवादी विचार आणि गांधीजींशी संबंध त्यांनी ब्रिटिशांच्या विरोधात देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला नसला, तरी त्यांच्या विचारांनी आणि 'जन गण मन' सारख्या गीतांनी भारतीयांच्या मनात देशभक्तीची ज्योत तेवत ठेवली. महात्मा गांधी त्यांना प्रेमाने 'गुरुदेव' म्हणत असत. १९१९ मधील जालियनवाला बाग हत्याकांडाच्या निषेधार्थ त्यांनी ब्रिटिशांनी दिलेला 'सर' (নাইটহুড) किताब परत केला होता, ज्यावरून त्यांच्या देशभक्तीची प्रचिती येते. निष्कर्ष गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर हे केवळ भारताचे नव्हे, तर संपूर्ण जगाचे सांस्कृतिक दूत होते. त्यांचे विचार, त्यांची मूल्ये आणि त्यांचे साहित्य आजच्या काळातही आपल्याला प्रेरणा देतात. अशा महान विश्वकवीला त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त कोटी कोटी प्रणाम!

- संकलित