संताजी घोरपडे यांच्या छापामार मोहिमा – औरंगजेबाला हादरवणारे मराठा युद्धकौशल्य

संताजी घोरपडे हे अत्यंत वेगवान, धाडसी आणि अनपेक्षित हल्ल्यांसाठी प्रसिद्ध होते. त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या गनिमी काव्याच्या तत्त्वांचा प्रभावी वापर केला. मोठ्या सैन्याशी समोरासमोर लढण्याऐवजी त्यांनी शत्रूच्या रसदमार्गांवर, छावण्यांवर, दळणवळण व्यवस्थेवर आणि लहान तुकड्यांवर अचानक हल्ले करण्याची रणनीती स्वीकारली. त्यामुळे संख्येने प्रचंड असलेल्या मुघल सैन्यालाही सतत सावध राहावे लागत असे. संभाजी महाराजांच्या निधनानंतर औरंगजेबाने संपूर्ण दख्खनभर मोठमोठ्या छावण्या उभारल्या होत्या. संताजींनी या छावण्यांवर रात्रीच्या वेळी किंवा शत्रूला अपेक्षित नसलेल्या दिशेने अचानक धाड टाकून मोठे नुकसान केले. अनेक वेळा मराठा घोडदळ विजेच्या वेगाने येई, हल्ला करून रसद, घोडे, हत्ती किंवा खजिना हस्तगत करी आणि शत्रू सावरायच्या आत अदृश्य होई. इतिहासकारांच्या मते, या सततच्या छाप्यांमुळे मुघल सैन्याचा आत्मविश्वास खचू लागला. इ.स. १६९० च्या सुमारास संताजी घोरपडे यांनी औरंगजेबाच्या शाही छावणीवर धाडसी हल्ला केला. समकालीन फारशी आणि मराठी स्रोतांमध्ये या घटनेचे विविध तपशील आढळतात. काही वर्णनांनुसार मराठा सैन्य शाही तंबूंच्या परिसरापर्यंत पोहोचले आणि मुघल छावणीत मोठी गोंधळाची परिस्थिती निर्माण झाली. तथापि, या हल्ल्याचे सर्व तपशील सर्व स्रोतांत एकसारखे आढळत नाहीत; त्यामुळे इतिहासकार उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारेच त्याचे मूल्यांकन करतात. संताजींच्या सर्वात उल्लेखनीय कामगिरींपैकी एक म्हणजे मुघल सरदारांवर केलेले अचानक हल्ले. त्यांनी कासिम खान, हिम्मत खान आणि इतर अनेक मुघल सेनाधिकाऱ्यांना पराभूत केले किंवा त्यांच्या मोहिमा उद्ध्वस्त केल्या. विशेषतः डोड्डेरीच्या लढाईत (१६९६) कासिम खानच्या सैन्याचा झालेला पराभव हा संताजींच्या लष्करी कौशल्याचा उत्कृष्ट नमुना मानला जातो. या विजयामुळे दक्षिणेतील मुघल मोहिमांना मोठा धक्का बसला. संताजींच्या युद्धपद्धतीचे वैशिष्ट्य म्हणजे वेग, गुप्त माहिती आणि अचूक नियोजन. बहिर्जी नाईक यांच्यासारख्या गुप्तहेर परंपरेतून विकसित झालेल्या माहिती व्यवस्थेचा उपयोग करून ते शत्रूच्या हालचालींची अचूक माहिती मिळवत असत. त्यानंतर कमी वेळात मोठे अंतर पार करणारे मराठा घोडदळ अचानक हल्ला करून पुन्हा सुरक्षित ठिकाणी परतत असे. त्यामुळे मुघल सैन्याला निर्णायक लढाईची संधीच मिळत नसे. या मोहिमांमुळे औरंगजेबाच्या रसद व्यवस्थेवर गंभीर परिणाम झाला. हजारो सैनिकांना अन्न, चारा आणि दारुगोळा पोहोचवणे कठीण झाले. अनेक मोहिमा केवळ पुरवठा खंडित झाल्यामुळे अयशस्वी ठरल्या. इतिहासकार जदुनाथ सरकार, स्टुअर्ट गॉर्डन आणि इतर संशोधकांच्या मते, मराठ्यांच्या अशा छापामार कारवायांमुळे मुघल साम्राज्यावर प्रचंड आर्थिक भार पडला आणि औरंगजेबाची दख्खन मोहीम वर्षानुवर्षे अडकून राहिली. तथापि, संताजी घोरपडे यांचे आयुष्य अत्यंत संघर्षमय होते. काही मराठा सरदारांशी मतभेद निर्माण झाले आणि अंतर्गत राजकीय तणाव वाढला. अखेरीस इ.स. १६९६–१६९७ च्या दरम्यान त्यांचा दुर्दैवी अंत झाला. त्यांच्या मृत्यूबाबत विविध ऐतिहासिक स्रोतांत वेगवेगळी माहिती आढळते आणि सर्व तपशीलांवर इतिहासकारांचे पूर्ण एकमत नाही. इतिहासकारांच्या मते, संताजी घोरपडे यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी मराठा साम्राज्याला अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत टिकवून ठेवले. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा प्रतिकार संपेल, अशी औरंगजेबाची अपेक्षा होती; परंतु संताजी आणि धनाजी यांच्या सततच्या छापामार मोहिमांमुळे मुघल सैन्याला निर्णायक विजय मिळवता आला नाही. या मोहिमांमुळेच छत्रपती राजाराम महाराजांना जिंजी येथे मराठा नेतृत्व टिकवून ठेवण्याची संधी मिळाली आणि पुढे मराठा साम्राज्य पुन्हा उभे राहिले. म्हणूनच संताजी घोरपडे हे केवळ एक पराक्रमी सेनापती नव्हते, तर छापामार युद्धकलेचे अद्वितीय रणनीतीकार होते. त्यांच्या वेगवान हल्ल्यांनी, अचूक नियोजनाने आणि गनिमी काव्याच्या प्रभावी वापराने औरंगजेबासारख्या बलाढ्य सम्राटालाही अनेक वर्षे दख्खनमध्ये अडकवून ठेवले. मराठा इतिहासात संताजी घोरपडे यांचे नाव आजही शौर्य, धाडस आणि युद्धनीतीच्या सर्वोच्च प्रतीकांपैकी एक म्हणून गौरवाने घेतले जाते.