बारावे ज्योतिर्लिंग - श्री घृष्णेश्वर

महाराष्ट्रातील वेरूळ गावात उभे असलेले घृष्णेश्वर मंदिर इतिहास आणि भक्तीची अनमोल भेट आहे. हे बारावे आणि अंतिम ज्योतिर्लिंग, स्वयंभू शिवशंकराचा पवित्र निवास! मंदिरात प्रवेश करताच वातावरण भारावून जाते आणि भिंतींवरील नाजूक कोरीव काम मंत्रमुग्ध करते. प्राचीन काळातील कथा इथे अजूनही जिवंत आहेत. मंदिरात घुमणारे मंत्र, घंटानाद आणि भक्तांच्या गजराने आसमंत पवित्र होतो. दूरदूरहून येणारे भाविक इथल्या अद्भुत शक्तीने भारावून जातात. मंदिराचा दरवाजा ओलांडताच मन भक्तिभावाने भरून येते. इतिहास आणि वर्तमान यांना जोडणारा हा पूल भारतीय संस्कृतीचा गौरव आहे. इथे आलेला प्रत्येक जण काहीतरी अनमोल घेऊन जातो. मनातील चिंता दूर होते, आत्मा शांततेच्या स्पर्शाने भारावतो. घृष्णेश्वर हे केवळ एक तीर्थस्थान नाही, तर एका अद्वितीय आध्यात्मिक प्रवासाची सुरुवात आहे.

घृष्णेश्वर मंदिराचा इतिहास अतिशय प्राचीन असून, त्याचा उल्लेख शिवपुराण आणि स्कंदपुराणासारख्या पवित्र ग्रंथांमध्ये आढळतो. १३व्या आणि १४व्या शतकात दिल्ली सल्तनतच्या आक्रमणादरम्यान मंदिराची मोठी हानी झाली. मात्र, काळाच्या ओघात श्रद्धेच्या बळावर त्याचे पुनरुज्जीवन होत राहिले. १६व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा, मालोजीराजे भोसले यांनी मंदिराचे पुनर्निर्माण केले. त्यानंतरही मंदिराच्या देखभालीसाठी सतत प्रयत्न झाले. अखेरीस, १८व्या शतकात इंदोरच्या प्रसिद्ध महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी भव्य पुनर्बांधणी केली आणि मंदिराला पुन्हा एकदा गौरव प्राप्त करून दिला. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे मंदिर आजही भव्य आणि वैभवशाली स्वरूपात भक्तांसाठी खुले आहे. घृष्णेश्वर मंदिर लाल ज्वालामुखी खडकांनी बांधलेले असून, त्याच्या भव्यतेत हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचे सौंदर्य दिसते. मजबूत रचना आणि नाजूक कोरीवकाम यांचे अद्भुत मिश्रण येथे पाहायला मिळते. मंदिराचा पंचमजली शिखर सुबक शिल्पांनी सुशोभित आहे. विविध देवी-देवतांचे आणि पौराणिक कथांचे अप्रतिम चित्रण त्यावर कोरलेले आहे. मंदिराच्या विस्तीर्ण प्रांगणात एक भव्य सभामंडप आहे. चोवीस स्तंभांवर उभ्या असलेल्या या सभामंडपातील प्रत्येक खांब शिवाच्या अद्भुत गाथांची कथा सांगतो.

मंदिराच्या गर्भगृहात पूर्वाभिमुख असलेले ज्योतिर्लिंग विराजमान आहे. हे शिवाच्या अनंतत्वाचे प्रतीक मानले जाते. सभामंडपात भगवान शिवाचा प्रिय नंदी विराजमान आहे. भक्त त्याच्यापासून प्रेरणा घेत, आपल्या श्रद्धेचे अर्पण करतात. घृष्णेश्वर मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी भाविक पवित्र कुंडात स्नान करतात. हे स्नान आत्मशुद्धीचे प्रतीक मानले जाते. महाशिवरात्री हा येथे साजरा होणारा सर्वांत महत्त्वाचा सण आहे. भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांच्या विवाहाची आठवण करून देणारा हा सोहळा भक्तांसाठी अत्यंत पवित्र मानला जातो. या उत्सवात संपूर्ण मंदिर आकर्षक फुलांनी आणि रोषणाईने सजवले जाते. रात्रभर चालणाऱ्या जागर, मंत्रजप आणि विशेष पूजा यामुळे संपूर्ण मंदिर परिसर भक्तीमय ऊर्जा आणि आध्यात्मिक उत्साहाने भारलेला असतो. या दिवशी देशभरातून हजारो भाविक येथे येऊन भगवान शिवाचे दर्शन घेतात. घृष्णेश्वर मंदिर वर्षभर भक्तांसाठी खुले असते. मात्र, ऑक्टोबर ते मार्च हा येथे भेट देण्यासाठी सर्वांत उत्तम काळ असतो.

घृष्णेश्वर मंदिर उत्तम वाहतूक सुविधांनी जोडलेले आहे. सर्वांत जवळचे विमानतळ म्हणजे छत्रपती संभाजीनगर विमानतळ, जे सुमारे ४० किलोमीटर अंतरावर आहे याशिवाय अनेक मोठ्या रस्त्यांनी हे मंदीर जोडलेले आहे. या मंदिराभोवती अनेक ऐतिहासिक आणि प्रेक्षणीय स्थळे आहेत. वेरूळ लेणी ही त्यातील सर्वांत प्रसिद्ध. युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केलेल्या या लेण्या भारतीय स्थापत्यकलेचा एक अमूल्य ठेवा आहेत. इतिहासप्रेमींसाठी दौलताबाद किल्ला एक जबरदस्त आकर्षण आहे. बौद्ध स्थापत्यशैलीचे दर्शन घ्यायचे असेल, तर छत्रपती संभाजीनगर लेणी हे उत्तम ठिकाण आहे. हे ठिकाण केवळ एक तीर्थक्षेत्र नसून, येथे भेट देणे म्हणजे भक्तीचा एक अनमोल अनुभव घेणे होय.

(संदर्भ - maharashtratourism.gov.in)