घारपुरी अर्थात एलिफंटा

एलिफंटा लेणी म्हणजेच घारापुरी लेणी मुंबईच्या किनाऱ्यापासून सुमारे १० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या एलिफंटा बेटावर स्थित आहेत. हे बेट मुंबईपासून फेरी बोटीद्वारे सहज पोहोचण्याजोगे आहे आणि लेण्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी साधारण एक तासाचा प्रवास करावा लागतो. शहराच्या गडबडीपासून दूर, हिरवाईने नटलेले हे बेट शांत आणि निसर्गरम्य वातावरणात आहे.

एलिफंटा लेणींचा इतिहास सुमारे सहाव्या शतकाच्या आसपासचा असल्याचे मानले जाते. या लेणींची निर्मिती गुप्त साम्राज्याच्या काळात झाली. या शिवमंदिर रूपातील लेण्या प्रामुख्याने भगवान शिवाची उपासना करण्यासाठी कोरल्या गेल्या होत्या. यांच्या स्थापनेचा कालखंड पाचव्या ते आठव्या शतकादरम्यानचा मानला जातो. त्या काळात एलिफंटा बेटाला घारापुरी या नावाने ओळखले जात होते आणि हे बेट सांस्कृतिक तसेच धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे केंद्र होते. या लेण्यांमध्ये सापडणाऱ्या शिल्पांमधून तत्कालीन हिंदू धर्माचे तत्त्वज्ञान, कला आणि स्थापत्यशैली यांचे उत्कृष्ट दर्शन घडते. भगवान शंकराच्या विविध रूपातील भव्य मूर्ती हे या लेण्यांचे खास वैशिष्ट्य आहे. 

या लेणी दोन मुख्य गटांत विभागलेल्या आहेत – हिंदू लेणी आणि बौद्ध लेणी. यातील सर्वांत भव्य आणि महत्त्वाची लेणी म्हणजे गुहा क्रमांक एक. ही भगवान शिवाला समर्पित आहे. ही गुहा प्रामुख्याने त्रिमूर्ती शिवप्रतिमेसाठी प्रसिद्ध आहे. ती सृजनहार, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता अशा भगवान शिवाच्या तीन रूपांचे दर्शन घडवते. हिंदू लेण्यांमध्ये प्रामुख्याने शैव परंपरेशी संबंधित शिल्पे आणि कथाचित्रे आढळतात. त्यामध्ये अर्धनारीश्वर, अंधकासुरवध आणि रावणाने कैलास पर्वत उचलण्याचा प्रसंग यांसारखी अनेक अप्रतिम शिल्पे कोरलेली आहेत. दुसरीकडे, बौद्ध लेण्या तुलनेने साध्या असून स्तूप आणि ध्यानमंदिरे यांसाठी प्रसिद्ध आहेत, जे बौद्ध भिक्षूंच्या साधनेचे ठिकाण होते. 

युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिलेल्या या लेण्या आजही इतिहासप्रेमी, पर्यटक आणि अभ्यासक यांना भारतीय संस्कृती, धर्म आणि स्थापत्यशैलीचा अद्भुत वारसा अनुभवण्याची संधी तुम्हाला देतात. या लेण्यांमधील सर्वांत महत्त्वाचे शिल्प म्हणजे त्रिमूर्ती शिवमूर्ती — भगवान शिवाच्या सृजनहार, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता या तीन रूपांचे भव्य प्रस्तरशिल्प. तब्बल ७ मीटर (२३ फूट) उंच ही मूर्ती या लेण्यांचे सर्वांत मोठे आकर्षण आहे. 

एलिफंटा लेणी शतकानुशतके विस्मृतीत गेल्या होत्या. परंतु १६व्या शतकात पोर्तुगीजांनी या बेटाचा शोध लावला. १९८७मध्ये, युनेस्कोने एलिफंटा लेण्यांना जागतिक वारसास्थळाचा दर्जा प्रदान केला. त्यामुळे त्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन अधिक प्रभावीपणे सुरू झाले. या लेण्या केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातून महत्त्वाच्या नसून, त्या सांस्कृतिक व ऐतिहासिक दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. इतिहासकार, पुरातत्त्वज्ञ आणि पर्यटक जगभरातून येथे येतात. हिंदूंकरिता हे स्थळ तीर्थक्षेत्र आणि श्रद्धेचे केंद्र आहे, तर कलाप्रेमींकरिता प्राचीन भारतीय शिल्पशैलीचा अद्वितीय नमुना आहे.

(संदर्भ - Maharashtratourism.com)