मेळघाट व्याघ्रप्रकल्प

निसर्गाच्या सान्निध्यात आपले मन आनंदून जाते. वेगवेगळे प्राणी, त्यांचा जीवनप्रवास, निसर्गाने त्यांना दिलेली काही वैशिष्ट्यपूर्ण शारीरिक ठेवण, त्यांचा निवास हे सारे पाहून आपल्याला हे सारे निर्मिलेल्या देवाचे आणि त्याच्या या सृष्टीचे कौतुक वाटते. ही पृथ्वी किती विविधतेने भरलेली आहे, याचे आश्चर्य वाटते. या सगळ्या प्राण्यांना बंदिस्त पिंजऱ्यात न पाहता त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात अर्थात अभयारण्यात पाहणे जास्त आनंददायी अनुभव देते. विविधतेने नटलेल्या मेळघाट व्याघ्रप्रकल्पाबद्दल जाणून घेऊ या.

मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प हा महाराष्ट्राच्या अमरावती जिल्ह्याच्या डोंगराळ भागात वसलेला आहे. वन्यजीवप्रेमी आणि साहसप्रेमींसाठी निसर्गाचा खजिना आहे. १९७४ साली भारताच्या महत्त्वाकांक्षी प्रोजेक्ट टायगर योजनेअंतर्गत स्थापन झालेल्या पहिल्या नऊ व्याघ्रप्रकल्पांमध्ये मेळघाटचा समावेश आहे. तब्बल २७६८ चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळामध्ये विस्तारलेले हे अभयारण्य जैवविविधतेचा अनमोल ठेवा आहे. येथे घनदाट जंगल, उंच डोंगर, खोल दऱ्या आणि नद्या यांचा मिलाफ दिसतो. इथे राहणाऱ्या प्राण्यांसाठी हा एक उत्तम अधिवास निर्माण करतो. वाघांसह बिबटे, अस्वल, सांबर, चितळ, नीलगाय आणि असंख्य पक्ष्यांच्या प्रजाती येथे आढळतात. येथे निसर्गप्रेमींना जंगल सफारी, ट्रेकिंग आणि पक्षिनिरीक्षणाचा रोमांचक अनुभव घेता येतो. मेळघाट व्याघ्रप्रकल्प हा निसर्गाच्या सान्निध्यात रमण्यासाठी आणि वन्यजीवांचे संरक्षण जाणून घेण्यासाठी एक परिपूर्ण पर्यटनस्थळ आहे.

सातपुडा पर्वतरांगांच्या दक्षिणेकडील शाखेत वसलेला मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प म्हणजे निसर्गाचा एक अद्भुत आविष्कार आहे. मेळघाट या नावाचा अर्थच घाटांचा संगम असा होतो आणि खरोखरच हा प्रदेश डोंगर रांगांचे नयनरम्य मिश्रण, खोल दऱ्या आणि दाट जंगलांनी नटलेला आहे. अभयारण्याच्या ईशान्य सीमेवर तापी नदी शांतपणे वाहते तर खंडू, खापरा, सिपना, गडगा आणि डोलार या पाच उपनद्या त्यांच्या समृद्ध जैवविविधतेने आजूबाजूच्या भागातील जीवन प्रवाहित करतात. डोंगरमाथ्यावरील अद्भुत कडे, स्वच्छ आणि शांत खोरे, तसेच हिरव्यागार वनश्रीमुळे मेळघाट हा निसर्गप्रेमींसाठी स्वर्गच ठरतो. येथे मुख्यतः उष्ण कटिबंधीय कोरड्या पानगळी जंगलांचा दूरवर विस्तार आहे. उंचच उंच सागवानाची झाडे येथे शांत उभी दिसतात. त्याशिवाय ऐन, हळदू आणि बांबू यांसारख्या मौल्यवान वृक्षप्रजातींनी हे जंगल समृद्ध झाले आहे. जंगलातील गवताळ आणि झुडपी वनस्पतींमध्ये विविध औषधी गुणधर्म असलेले अनेक प्रकार आढळतात. मेळघाट व्याघ्रप्रकल्प हा बंगाल वाघांच्या समृद्ध संख्येसाठी प्रसिद्ध असून, महाराष्ट्रातील एक प्रमुख व्याघ्रसंवर्धन क्षेत्र म्हणून ओळखला जातो. 

मेळघाट हे केवळ वाघांचे आश्रयस्थान नसून, इथे असंख्य वन्यजीव प्रजातींचा वावर आहे. चपळ बिबट्या, शक्तिशाली गवे, अस्वल, डौलदार सांबर, चित्तळ, चौशिंगी हरीण, रानडुक्कर आणि नीलगाय यांचीही संख्या मोठी आहे. येथे अजस्र अजगर, नाग आणि वेगवेगळ्या जातींचे साप, गोगलगायी आणि सरडे मोठ्या प्रमाणावर दिसतात. मेळघाटला भेट देणे म्हणजे केवळ निसर्गसौंदर्य पाहणे नव्हे, तर एक रोमांचक साहस अनुभवण्याची संधी आहे. वन्यजीवप्रेमींना येथे थरारक सफारीमध्ये वाघासह विविध प्राणी त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात पाहता येतात. ट्रेकिंग प्रेमींसाठी मेळघाटचे खडकाळ डोंगर आणि घनदाट जंगल एक मोठे आव्हान आणि आनंद देतात. पक्षिनिरीक्षकांसाठी तर मेळघाट म्हणजे स्वर्गच आहे. मेळघाटला भेट देण्यासाठी जुलै ते सप्टेंबर हा सर्वोत्तम काळ मानला जातो. मेळघाटला विमान, रेल्वे आणि रस्त्यावरील वाहने अशा तिन्ही प्रकारे पोहोचणे अगदी सोपे आहे. तेथील अनेक हॉटेल्स आणि निवासगृहात सहज व्यवस्था होऊ शकते.

पर्यटनाच्या दृष्टीने जवळच असलेली सेमाडोह, चिखलदरा, हरिसाल आणि शहानूर ही गावे पर्यटकांना समृद्ध अनुभव देतात. साहस, निसर्ग आणि इतिहास यांचा अद्वितीय मिलाफ असलेल्या मेळघाटची सफर अविस्मरणीय आठवणी आणि निसर्गाशी नव्याने जोडलेला बंध निर्माण करते.

(संदर्भ - महाराष्ट्र टुरिझम)