पुरंदर किल्ला – स्वराज्याच्या संघर्षाचा आणि पुनरुत्थानाचा साक्षीदार

इ.स. १६४६–१६४८ च्या काळात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पुणे परिसरातील अनेक किल्ल्यांप्रमाणे पुरंदरवरही आपला प्रभाव प्रस्थापित केला. पुढे स्थानिक सत्तासंघर्ष आणि मुत्सद्देगिरीचा योग्य वापर करून हा किल्ला स्वराज्यात दृढपणे सामील करण्यात आला. पुरंदर जिंकल्यानंतर स्वराज्याची दक्षिण आणि पूर्वेकडील संरक्षणव्यवस्था अधिक मजबूत झाली. पुरंदरचा इतिहास सांगताना मुरारबाजी देशपांडे यांचे नाव सर्वप्रथम घेतले जाते. इ.स. १६६५ मध्ये मुघल सम्राट औरंगजेबाने राजपूत सेनापती मिर्झाराजा जयसिंह आणि दिलेर खान यांना शिवाजी महाराजांविरुद्ध मोठ्या मोहिमेवर पाठवले. मुघल सैन्याने पुरंदरला वेढा घातला. तोफांचा मारा, सततचे हल्ले आणि संख्येने प्रचंड सैन्य असूनही किल्ल्यावरील मराठा शिबंदीने जबरदस्त प्रतिकार केला. या लढाईत किल्ल्याचे किल्लेदार मुरारबाजी देशपांडे यांनी विलक्षण शौर्य दाखवले. त्यांनी निवडक मावळ्यांसह किल्ल्याबाहेर पडून मुघल सैन्यावर थेट हल्ला चढवला. त्यांच्या आक्रमणामुळे मुघल सैन्यात काही काळ गोंधळ उडाला. समकालीन आणि जवळपासच्या ऐतिहासिक स्रोतांनुसार, दिलेर खानाने मुरारबाजींना मुघल सेवेत येण्याची ऑफर दिली होती; परंतु त्यांनी ती ठामपणे नाकारली आणि शेवटच्या श्वासापर्यंत लढत वीरमरण पत्करले. त्यांच्या बलिदानामुळे मुरारबाजी देशपांडे हे मराठा इतिहासातील अमर योद्ध्यांपैकी एक बनले. दीर्घ वेढ्यानंतर परिस्थिती अत्यंत कठीण झाली. स्वराज्याचे व्यापक हित लक्षात घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ११ जून १६६५ रोजी पुरंदरचा तह स्वीकारला. या तहानुसार स्वराज्याला २३ किल्ले आणि संबंधित प्रदेश मुघलांना द्यावे लागले, तर १२ किल्ले शिवाजी महाराजांकडे राहिले. याशिवाय पुढील राजकीय घडामोडींचा भाग म्हणून महाराजांनी आग्रा दरबारात जाण्याचे मान्य केले. हा तह स्वराज्याच्या पराभवाचे नव्हे, तर त्या वेळच्या परिस्थितीत केलेल्या दूरदर्शी राजकीय निर्णयाचे उदाहरण मानला जातो. आग्र्यातून सुटका करून परतल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी पुन्हा स्वराज्य बळकट करण्यास सुरुवात केली. १६७० मध्ये त्यांनी मुघलांकडील गमावलेले अनेक किल्ले पुन्हा जिंकण्याची मोहीम हाती घेतली. सिंहगड, लोहगड, माहुली यांच्यासह पुरंदरही पुन्हा स्वराज्याच्या ताब्यात आला. त्यामुळे पुरंदरचा तह हा स्वराज्याचा शेवट नसून, पुढील पुनरुत्थानाचा तात्पुरता टप्पा होता, हे इतिहासाने सिद्ध केले. पुरंदर किल्ला आणखी एका ऐतिहासिक घटनेसाठी प्रसिद्ध आहे. १४ मे १६५७ रोजी याच किल्ल्यावर छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म झाला. त्यामुळे पुरंदरला मराठा राजघराण्याच्या इतिहासातही विशेष स्थान आहे. आज पुरंदर किल्ल्यावर कंदकडा, बालेकिल्ला, दिल्ली दरवाजा, केदारेश्वर मंदिर, पुरंदरेश्वर मंदिर आणि अनेक ऐतिहासिक अवशेष पाहायला मिळतात. किल्ल्यावरून दिसणारा विस्तीर्ण परिसर त्याच्या सामरिक महत्त्वाची जाणीव करून देतो. आजही हा किल्ला मराठा इतिहासाचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांसाठी आणि इतिहासप्रेमींसाठी एक महत्त्वाचे ठिकाण आहे. इतिहासकारांच्या मते, पुरंदरचा इतिहास हा केवळ एका किल्ल्याच्या वेढ्याचा इतिहास नाही. तो धैर्य, त्याग, मुत्सद्देगिरी आणि पुनरुत्थान यांचा इतिहास आहे. मुरारबाजी देशपांडे यांच्या बलिदानाने स्वराज्याची जिद्द दाखवून दिली, तर शिवाजी महाराजांच्या दूरदृष्टीने योग्य वेळी घेतलेला तह आणि त्यानंतरची पुनर्प्राप्ती यांनी स्वराज्याच्या लवचिक नेतृत्वाची साक्ष दिली. म्हणूनच पुरंदर हा केवळ दगडांचा दुर्ग नाही; तो स्वराज्याच्या संघर्षशील वृत्तीचा, मुरारबाजींच्या अमर शौर्याचा आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अद्वितीय राजकीय दूरदृष्टीचा जिवंत इतिहास आहे