निसर्गरम्य मोरगावमधील मयूरेश्वर

मोरगावच्या (ता. बारामती, जि. पुणे) निसर्गरम्य परिसरात वसलेले श्री मयूरेश्वर मंदिर हे अष्टविनायक यात्रेतील सर्वांत महत्त्वाचे तीर्थस्थान आहे. ही यात्रा येथून सुरू होते आणि इथेच समाप्त होते. गणेश भक्तांसाठी हे मंदिर श्रद्धेचे आणि भक्तीचे केंद्र आहे. हजारो भाविक येथे येऊन गणरायाचे दर्शन घेतात, यश आणि समृद्धीची प्रार्थना करतात. मंदिराभोवती विस्तीर्ण आणि शांत परिसर आहे. इथले वातावरण भक्तिमय आणि मंत्रमुग्ध करणारे आहे. मंदिराच्या दिशेने प्रवास करताना वाटेत येणाऱ्या निसर्गसौंदर्यामुळे ही यात्रा अधिक आध्यात्मिक वाटते.

श्री मयूरेश्वर मंदिर म्हणजे स्थापत्यशास्त्राचा एक अद्वितीय नमुना. काळ्या बेसॉल्ट दगडात कोरलेले हे मंदिर साधेपणातही भव्य वाटते. त्याचा तारा-आकार विशेष मानला जातो. असे म्हणतात, की या अनोख्या रचनेमुळे मंदिरात दैवी ऊर्जा प्रवाहित होते. या मंदिराचे सर्वांत आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे नंदीची मूर्ती. गणपतीच्या मंदिरात नंदी असणे दुर्मीळ आहे. सामान्यतः शिवमंदिरात पाहायला मिळणारा नंदी येथे गणेशाशी त्याच्या असलेल्या अद्वितीय आध्यात्मिक नात्याचे प्रतीक मानला जातो. 

गर्भगृहात स्वयंभू श्री मयूरेश्वर गणपती पूर्वेकडे मुख करून विराजमान आहेत. एका अखंड दगडातून कोरलेली ही मूर्ती शांतता आणि दैवी तेजस्वितेचा अनुभव देते. त्यांच्या दोन्ही बाजूला रिद्धी आणि सिद्धी यांच्या मूर्ती आहेत. या स्वरूपामुळे समृद्धी, बुद्धी आणि पूर्णत्व यांचे प्रतीक म्हणून श्री मयूरेश्वर पूजले जातात. मंदिराच्या चारही बाजूंना उंच मनोरे त्याच्या भव्यतेत भर घालतात. गर्भगृहाच्या छतावर आठ दिशांचे रक्षक असलेल्या अष्टदिक्पालांच्या कोरीव मूर्ती आहेत. हे मंदिर केवळ पूजेचे स्थान नाही, तर एक अद्वितीय आध्यात्मिक ऊर्जा देणारा अनुभव आहे. 

श्री मयूरेश्वर मंदिराचा इतिहास प्राचीन पौराणिक कथांमध्ये खोलवर रुजलेला आहे. हिंदू धर्मशास्त्रांनुसार, गणपतीने मयुरेश्वर रूप धारण केले आणि एका भव्य मोरावर आरूढ होत महाकाय राक्षस सिंधूचा वध केला. हा युद्धाचा प्रसंग अत्यंत रोमहर्षक होता. सिंधू हा बलाढ्य दैत्य होता. त्याने पृथ्वीवर प्रचंड संहार माजवला होता. अखेरीस, गणपतीने त्याला या ठिकाणी पराभूत करून भक्तांना भयमुक्त केले. त्यामुळे मोरगाव हे एक पवित्र आणि शक्तिशाली आध्यात्मिक स्थान मानले जाते. मोरगाव हे नावही ‘मोर’ या शब्दावरून पडले आहे. पूर्वी येथे मोठ्या संख्येने मोर आढळत असत. अष्टविनायक यात्रा याच ठिकाणाहून सुरू होते आणि इथेच समाप्त होते.

भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा गणेश चतुर्थी महोत्सव येथे अत्यंत भव्य प्रमाणात होतो. माघ महिन्यात गणेश जयंतीचा उत्सवही मोठ्या उत्साहाने साजरा होतो. या गणपती मंदिराच्या थोड्याच अंतरावर जेजुरीचे प्रसिद्ध खंडोबा मंदिर आहे. निसर्गप्रेमींसाठी मयुरेश्वर अभयारण्य एक निसर्गरम्य ठिकाण आहे. विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांचे येथे दर्शन होते. पक्षिनिरीक्षण आणि निसर्गाच्या सान्निध्यात शांत वेळ घालवण्यासाठी हे ठिकाण उत्तम आहे.