अहिल्यानगर मधील गर्भगिरीच्या कुशीत वसलेले वृद्धेश्वर

अहिल्यानगर : श्रावण महिना सुरू होताच पाथर्डी तालुक्यातील धार्मिक स्थळांवर भक्तिमय वातावरण निर्माण झाले आहे.

गर्भगिरी डोंगररांगांच्या पायथ्याशी निसर्गरम्य परिसरात वसलेले घाटशिरस येथील श्री क्षेत्र वृद्धेश्वर महादेव मंदिर याच काळात भाविकांच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र ठरते.

नाथ संप्रदायाचे आदिपीठ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या देवस्थानाला धार्मिक परंपरेसोबतच प्राचीन आख्यायिका, स्थापत्य वैशिष्ट्ये आणि साधना परंपरेचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. वृद्धेश्वर मंदिराबाबत प्रचलित असलेल्या आख्यायिकेनुसार, मच्छिंद्रनाथांचे शिष्य गोरक्षनाथ यांनी सुवर्णसिद्ध मंत्राचा उपयोग करून गर्भगिरीचा डोंगर सोन्याचा केला आणि मच्छिंद्रनाथांच्या मनातील मोह दूर केला.

पुढे मच्छिंद्रनाथांनी हा सुवर्ण डोंगर कुबेराला अर्पण करून येथे देव, ऋषी-मुनींसाठी महाप्रसादाचे आयोजन केले. देवराईपर्यंत देवांची पंगत बसल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. याच पंगतीत महादेवांनी वृद्धाचे रूप धारण करून महाप्रसादाचा लाभ घेतला. त्यानंतर देवांनी विश्वकल्याणासाठी याच रूपात येथे वास्तव्य करण्याची विनंती केली. या श्रद्धेतून या क्षेत्राला वृद्धेश्वर तसेच ‘म्हातारदेव’ अशी ओळख प्राप्त झाल्याचे सांगितले जाते. नाथ संप्रदायाच्या परंपरेत वृद्धेश्वर क्षेत्राला विशेष स्थान आहे. त्यामुळे भगवान वृद्धेश्वरांना ‘आदिनाथ’ असेही संबोधले जाते. यज्ञाच्या वेळी मच्छिंद्रनाथांनी प्रज्वलित केलेली धुनी आजही मंदिराच्या परिसरात तेवत असल्याची श्रद्धा भाविकांमध्ये आहे. मंदिरात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांसाठी ही धुनी नाथ परंपरेची जिवंत आठवण ठरते. मंदिराची दगडी वास्तूही लक्षवेधी आहे. मंदिराभोवती भक्कम तटबंदी असून प्रवेशद्वारावर आकर्षक कलाकुसर पाहायला मिळते. मंदिराच्या शिखरावर विविध देवदेवतांच्या मूर्ती आणि नक्षीकाम आहे. सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी मंदिराची रचना असून सभामंडपातील कोरीव काम मंदिराच्या स्थापत्य सौंदर्यात भर घालते. मध्यभागी मोठी घंटा असून ती श्रवणदेव राजाने अर्पण केल्याचे सांगितले जाते. गर्भगृहातील स्वयंभू शिवपिंडी हे भाविकांच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र आहे. येथील शाळुंका वैशिष्ट्यपूर्ण असून शिवपिंडीवरील गोलाकार दगडांनाही शिवलिंग म्हणून मानले जाते. मंदिर पश्चिमाभिमुख असून वर्षातील काही दिवस प्रवेशद्वारातील गवाक्षातून येणारी सूर्यकिरणे थेट शिवपिंडीवर पडतात, हे या मंदिराचे वैशिष्ट्य मानले जाते. महाशिवरात्रीच्या दिवशी शिवपिंड गव्हाच्या आकाराएवढी वाढते, म्हणजेच वृद्धिंगत होते, अशी भाविकांची धारणा आहे. यामुळेही या देवाला ‘वृद्धेश्वर’ हे नाव प्राप्त झाल्याची श्रद्धा आहे. श्रावण महिन्यात वृद्धेश्वर मंदिरात विशेष भक्तिमय वातावरण पाहायला मिळते. दर सोमवारी भाविकांची दर्शनासाठी गर्दी होते. श्रावणातील तिसऱ्या सोमवारी येथे विशेष उत्सव साजरा केला जातो. त्याचबरोबर श्रावण महिन्यात दररोज रात्री ८ ते ९ या वेळेत बेलआरती केली जाते. या वेळी भाविकांकडून शिवपिंडीवर मोठ्या श्रद्धेने बेलपत्र अर्पण केले जाते. घंटानाद, आरतीचा जयघोष आणि ‘हर हर महादेव’च्या गजराने मंदिर परिसर भक्तिरसात न्हाऊन निघतो. महाशिवरात्रीच्या दिवशी येथे मोठी यात्रा भरते. श्रावण आणि महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने पैठणहून कावडीने गंगातीर्थ आणण्याची परंपराही या देवस्थानाशी जोडलेली आहे. मंदिर परिसरात गणपती, मारुती, कपिलमुनी आणि काशी विश्वेश्वर यांची मंदिरे असून मंदिराच्या मागील ओढ्यातील ज्ञानावापी विहीर नाथांच्या काळातील असल्याचे सांगितले जाते. वृद्धेश्वर क्षेत्राला साधना परंपरेचाही वारसा लाभला आहे. पुण्यातील धनकवडी येथील सद्गुरू शंकर महाराज यांनी १९३२ ते १९३६ या काळात मंदिर परिसरात वास्तव्य करून साधना केली, अशी माहिती ग्रामस्थांकडून सांगितली जाते. त्यामुळे धार्मिक श्रद्धेसोबतच साधना आणि अध्यात्माच्या दृष्टीनेही या क्षेत्राचे महत्त्व अधोरेखित होते. वृद्धेश्वर मंदिर म्हणजे केवळ दगड-मातीची वास्तू नाही; तर पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली श्रद्धा, नाथ संप्रदायाची परंपरा, स्थानिक आख्यायिका आणि भक्तीचा अखंड प्रवाह आहे. गर्भगिरीच्या हिरव्यागार डोंगररांगांच्या सान्निध्यात मंदिरात प्रवेश करताच जाणवणारी शांतता, घंटानाद आणि धुनीचे दर्शन भाविकांना अध्यात्मिक अनुभव देऊन जाते. श्रावणाच्या या पवित्र महिन्यात ‘आपल्या परिसरातील देवस्थानांना भेट देऊया, त्यांचा इतिहास आणि परंपरा जाणून घेऊया आणि हा धार्मिक वारसा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवूया,’ असा संदेश या निमित्ताने घेता येईल. गर्भगिरीच्या कुशीत वसलेल्या वृद्धेश्वराच्या चरणी नतमस्तक होताना एकच भावना मनात उमटते — श्रद्धा आपल्या मातीची, आस्था आपल्या महादेवाची आणि अभिमान आपल्या अहिल्यानगरचा.

श्री क्षेत्र वृद्धेश्वर महादेव मंदिर, घाटशिरस, ता. पाथर्डी, जि. अहिल्यानगर टीप : लेखातील आख्यायिका व धार्मिक मान्यता स्थानिक परंपरा आणि भाविकांच्या श्रद्धेनुसार मांडण्यात आल्या आहेत.

- संकलित