अत्यंत प्राचीन आणि ऐतिहासिक शिवमंदिर-श्री वंखनाथ मंदिर , नागाव

श्री वंखनाथ मंदिर हे अलिबाग-चौळ मार्गावर नागाव (अलिबाग) मधील खारगल्ली येथे स्थित असलेले एक अत्यंत प्राचीन आणि ऐतिहासिक शिवमंदिर आहे.हे मंदिर आंग्रेकालीन 'अष्टागरातील' प्रमुख मंदिरांपैकी एक असून, याचा इतिहास थेट पेशवेकाळ आणि आंग्रे घराण्याशी जोडलेला आहे.

कुलाबा जिल्हा गॅझेटच्या (१८८३) नोंदीनुसार, केशव महाजन नावाच्या व्यक्तीने १७६३ मध्ये पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांच्या निधीतून हे मंदिर बांधले आणि १७९० मध्ये याचा जीर्णोद्धार करण्यात आला.

मंदिराची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि रचनादीपस्तंभाची किमया: मंदिरासमोरील रस्त्याच्या पलीकडे सुमारे ७० ते ८० फूट उंच दगडी दीपस्तंभ आहे. या दीपस्तंभाच्या टोकावर दिवा लावला की, त्याचा प्रकाश थेट गर्भगृहातील मूर्तीवर पडेल अशी याची अचूक भौगोलिक रचना केली आहे.

पार्वतीची दुर्मिळ मूर्ती: सहसा शिवमंदिरांमध्ये फक्त शिवलिंग (पिंड) असते. मात्र, वंखनाथ मंदिराचे मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील शिवपिंडीच्या मागे देवी पार्वतीची अतिशय सुंदर उभी मूर्ती पाहायला मिळते.

ऐतिहासिक पोखरण (दगडी कुंड): मंदिराच्या अगदी समोर एक प्राचीन, चौकोनी दगडी पायऱ्यांची विहीर (पोखरण/कुंड) आहे, जी कोकणच्या पारंपारिक वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे.

शिल्पकला: मंदिराच्या गर्भगृहाचे शिखर नागर शैलीतील असून त्यावर सुंदर नक्षीकाम आहे. मंदिराच्या परिसरात दगडात कोरलेला भव्य नंदी, श्री गणेश आणि भैरवाच्या प्राचीन मूर्ती आहेत.

उत्सव आणि गर्दीची वेळ -दरवर्षी महाशिवरात्रीला येथे वंखनाथाची भव्य पालखी पारंपरिक कोकणी वाद्यांच्या गजरत गावातून काढली जाते. याशिवाय, श्रावण महिन्यातील सोमवारी येथे दर्शनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी असते.

- संकलित