प्रजेचे सुख हेच राजाचे खरे सुख; न्याय, सेवा आणि धर्म हाच राज्यकारभाराचा पाया - पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर

प्रजेचे सुख हेच राजाचे खरे सुख; न्याय, सेवा आणि धर्म हाच राज्यकारभाराचा पाया." या विचाराने संपूर्ण आयुष्य जगणाऱ्या पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांची पुण्यतिथी म्हणजे लोकाभिमुख शासन, न्यायप्रियता आणि राष्ट्रसेवेच्या मूल्यांचे स्मरण करण्याचा प्रेरणादायी दिवस आहे. त्यांच्या कार्यामुळे त्या केवळ मालवा राज्याच्या राणी राहिल्या नाहीत, तर भारतीय इतिहासातील सर्वश्रेष्ठ लोककल्याणकारी राज्यकर्त्यांपैकी एक म्हणून अजरामर झाल्या.

अहिल्यादेवी होळकर यांचा जन्म ३१ मे १७२५ रोजी महाराष्ट्रातील चोंडी, ता. जामखेड, जि. अहिल्यानगर (पूर्वीचे अहमदनगर) येथे झाला. त्या धनगर (होळकर) समाजाशी संबंधित होत्या. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे गावचे पाटील होते. धार्मिक वातावरण, साधेपणा, परिश्रम, दयाळूपणा आणि लोकसेवेचे संस्कार त्यांना बालपणापासूनच लाभले. त्या काळात मुलींना शिक्षणाची संधी कमी असतानाही त्यांनी वाचन, धर्मग्रंथांचे अध्ययन आणि प्रशासनाची प्राथमिक जाण आत्मसात केली.

त्यांच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे मल्हारराव होळकर यांनी त्यांच्या गुणांचा वेध घेऊन त्यांचा विवाह आपल्या पुत्र खंडेराव होळकर यांच्याशी लावून दिला. मल्हारराव हेच त्यांचे मार्गदर्शक आणि प्रेरणास्थान ठरले. त्यांनी अहिल्यादेवींना प्रशासन, न्यायदान, अर्थव्यवस्था, लष्करी व्यवस्था आणि लोकहितकारी राज्यकारभाराचे धडे दिले. पती आणि नंतर सासऱ्यांच्या निधनानंतर अनेक संकटे आली, परंतु त्या खचल्या नाहीत. त्यांनी धैर्याने राज्याची सूत्रे स्वीकारून आदर्श प्रशासन उभे केले.

अहिल्यादेवींच्या जीवनातील एक प्रेरणादायी घटना विशेष उल्लेखनीय आहे. पती खंडेराव यांच्या निधनानंतर त्यांनी सती जाण्याचा निर्णय घेतला होता. मात्र मल्हारराव होळकर यांनी त्यांना थांबवून, "प्रजेची सेवा हेच तुझे सर्वोच्च कर्तव्य आहे," अशी प्रेरणा दिली. त्यांनी हा सल्ला स्वीकारला आणि पुढील तीन दशकांहून अधिक काळ लोकहितकारी राज्यकारभार करून इतिहास घडवला. ही घटना संकटातही कर्तव्याला सर्वोच्च मान देण्याचा महान संदेश देते.

दुसरी प्रेरणादायी घटना म्हणजे त्यांचा न्यायनिवाडा. अहिल्यादेवींच्या दरबारात श्रीमंत आणि गरीब यांना समान न्याय मिळत असे. अनेकदा त्या स्वतः जनतेच्या तक्रारी ऐकत आणि त्वरित निर्णय देत. त्यामुळे त्यांचे राज्य "न्यायाचे राज्य" म्हणून प्रसिद्ध झाले.

अहिल्यादेवींनी समाज, धर्म आणि राष्ट्रहितासाठी अभूतपूर्व कार्य केले. त्यांनी भारतातील अनेक तीर्थक्षेत्रांना भेटी देत व्यापक भारतभ्रमण केले. काशी विश्वनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार, सोमनाथ मंदिराचे पुनर्बांधकाम, उज्जैनचे महाकालेश्वर, ओंकारेश्वर, गया, अयोध्या, मथुरा, हरिद्वार, द्वारका, रामेश्वरम, बद्रीनाथ, केदारनाथ यांसह देशभरातील शेकडो मंदिरे, घाट, विहिरी, तलाव, धर्मशाळा, यात्रेकरू निवास, रस्ते आणि पूल यांच्या उभारणीसाठी त्यांनी उदार मदत केली. त्यांनी व्यापाराला चालना दिली, शेतीसाठी सिंचन व्यवस्था विकसित केली आणि महिलांच्या सन्मानाला विशेष महत्त्व दिले.

त्यांची विचारधारा न्याय, लोककल्याण, धर्मनिरपेक्षता, सहिष्णुता, दानशूरता आणि प्रामाणिक प्रशासन यांवर आधारित होती. त्यांचा संदेश स्पष्ट होता—सत्ता ही वैभवासाठी नसून जनतेच्या सेवेसाठी असते. त्यांनी धर्माचे पालन केले, पण कोणत्याही धर्माविषयी द्वेष बाळगला नाही. सर्व समाजघटकांना समान वागणूक देणे हे त्यांच्या शासनाचे वैशिष्ट्य होते.

अहिल्यादेवींनी कोणताही स्वतंत्र ग्रंथ लिहिल्याचा पुरावा उपलब्ध नसला तरी त्यांच्या राजाज्ञा, पत्रव्यवहार आणि न्यायनिर्णय प्रशासनातील आदर्श दस्तऐवज मानले जातात. त्यांच्या निर्णयांमध्ये लोकहित, नैतिकता आणि न्याय यांचा सुंदर समन्वय दिसून येतो.

त्यांच्या कार्यामुळे मालवा प्रदेश समृद्ध झाला. व्यापार, शेती, धार्मिक पर्यटन आणि सामाजिक सलोखा यांना नवी दिशा मिळाली. त्यांनी स्वराज्याची आर्थिक आणि सांस्कृतिक ताकद वाढवली. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव पुढील अनेक राज्यकर्त्यांवर पडला आणि आजही लोककल्याणकारी प्रशासनाचा आदर्श म्हणून त्यांचा अभ्यास केला जातो.

त्यांच्या स्मरणार्थ महाराष्ट्र शासनाचा "पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर पुरस्कार", विविध विद्यापीठे, शैक्षणिक संस्था, स्मारके, चौक आणि पुतळे उभारण्यात आले आहेत. त्यांच्या नावाने अनेक सामाजिक व शैक्षणिक उपक्रम राबवले जातात.

आजच्या काळात अहिल्यादेवींच्या विचारांची गरज अधिक प्रकर्षाने जाणवते. पारदर्शक प्रशासन, महिला सक्षमीकरण, सामाजिक समता, सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन आणि लोकाभिमुख विकास यासाठी त्यांचे जीवन दिशादर्शक आहे. युवक-युवतींनी त्यांच्या जीवनातून प्रामाणिकपणा, सेवाभाव, धैर्य, नेतृत्व, संवेदनशीलता आणि निर्णयक्षमता हे गुण आत्मसात करावेत.

पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांना विनम्र अभिवादन करत आपण सर्वांनी समाजहित, न्याय, स्त्रीसन्मान, पर्यावरण संरक्षण आणि सांस्कृतिक वारसा जपण्याचा संकल्प करूया. प्रत्येकाने आपल्या कार्यक्षेत्रात प्रामाणिकपणे लोकसेवा केली, तर तीच पुण्यश्लोक अहिल्यादेवींना वाहिलेली सर्वात मोठी श्रद्धांजली ठरेल.

-संकलित