क्रांतीची मशाल : कल्पना दत्त

भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास हा केवळ पुरुषांच्या पराक्रमाचा इतिहास नाही, तर अनेक धाडसी महिलांच्या त्यागाने आणि शौर्यानेही तो उजळून निघाला आहे. अशाच धैर्यवान क्रांतिकारकांपैकी एक नाव म्हणजे कल्पना दत्त. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र लढा उभारणाऱ्या चितगाव शस्त्रागार हल्ल्यात सहभागी होऊन त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात आपल्या साहसाची अमिट छाप उमटवली.

कल्पना दत्त यांचा जन्म २७ जुलै १९१३ रोजी तत्कालीन बंगाल प्रांतातील चितगाव जिल्ह्यातील श्रीपूर या गावात झाला. त्यांचे वडील बिनोद बिहारी दत्तगुप्त हे सरकारी कर्मचारी होते. लहानपणापासूनच त्या अभ्यासू आणि संवेदनशील होत्या. १९२९ मध्ये चितगाव येथे मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्या उच्च शिक्षणासाठी कलकत्त्याला गेल्या आणि बेथ्यून कॉलेजमध्ये विज्ञान शाखेत प्रवेश घेतला.

महाविद्यालयीन जीवनातच त्यांच्या मनात देशासाठी काहीतरी करण्याची भावना निर्माण झाली. त्या छात्री संघ या महिला विद्यार्थिनींच्या संघटनेत सहभागी झाल्या. या संघटनेतून त्यांना देशभक्ती, संघटन आणि क्रांतिकारी विचारांची प्रेरणा मिळाली. याच काळात त्यांची ओळख बिनादास आणि प्रीतिलता वड्डेदार यांसारख्या धाडसी महिला क्रांतिकारकांशी झाली.

१८ एप्रिल १९३० रोजी सूर्य सेन यांच्या नेतृत्वाखाली चितगाव शस्त्रागारावर ऐतिहासिक हल्ला करण्यात आला. या हल्ल्याने ब्रिटिश सरकार हादरले. या क्रांतिकारी चळवळीने प्रेरित होऊन कल्पना दत्त मे १९३१ मध्ये इंडियन रिपब्लिकन आर्मी, चितगाव शाखेत सहभागी झाल्या. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष करण्याचा त्यांनी निर्धार केला.

सूर्य सेन यांनी कल्पना दत्त आणि प्रीतिलता वड्डेदार यांच्यावर चितगाव येथील युरोपियन क्लबवर हल्ला करण्याची जबाबदारी सोपवली होती. या मोहिमेची माहिती गोळा करत असताना कल्पना दत्त यांना अटक झाली. मात्र जामिनावर सुटका झाल्यानंतर त्यांनी पुन्हा भूमिगत राहून क्रांतिकारी कार्य सुरू ठेवले.

१६ फेब्रुवारी १९३३ रोजी पोलिसांनी त्यांच्या लपण्याच्या ठिकाणाला वेढा दिला. या कारवाईत सूर्य सेन यांना अटक झाली, पण कल्पना दत्त तेथून सुटण्यात यशस्वी झाल्या. आपल्या सहकाऱ्याला मुक्त करण्यासाठी त्यांनी तुरुंगावर बॉम्ब टाकण्याचाही प्रयत्न केला; मात्र तो प्रयत्न यशस्वी झाला नाही.

अखेर १९ मे १९३३ रोजी कल्पना दत्त यांना अटक करण्यात आली. चितगाव शस्त्रागार प्रकरणातील खटल्यात त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली. काही वर्षांच्या कारावासानंतर १९३९ मध्ये त्यांची सुटका झाली. मात्र तुरुंगवासाने त्यांची देशसेवेची भावना कमी झाली नाही; उलट त्यांचा संघर्ष अधिक दृढ झाला.

कारागृहातून सुटल्यानंतर त्यांनी १९४० मध्ये कलकत्ता विद्यापीठातून पदवी पूर्ण केली आणि कम्युनिस्ट पक्षात प्रवेश केला. १९४३ च्या बंगाल दुष्काळाच्या काळात त्यांनी गरजू लोकांसाठी मदतकार्य केले. देशाच्या सामाजिक आणि राजकीय प्रश्नांमध्ये त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. कल्पना दत्त यांनी आपल्या क्रांतिकारी जीवनाच्या आठवणी शब्दबद्ध केल्या. त्यांनी बंगाली भाषेत ‘चितगाव अस्त्रागार आक्रमणकारियों स्मृतिकथा’ हे आत्मचरित्र लिहिले. या पुस्तकाचे इंग्रजी भाषांतर ‘Chittagong Armoury Raiders: Reminiscences’ या नावाने प्रकाशित झाले. त्यांच्या या लेखनातून त्या काळातील क्रांतिकारकांच्या संघर्षाचे वास्तव चित्र समोर येते.

१९४३ मध्ये त्यांनी कम्युनिस्ट पक्षाचे तत्कालीन महासचिव पूरणचंद जोशी यांच्याशी विवाह केला. त्यांना दोन मुले झाली. पुढे त्यांनी भारतीय सांख्यिकी संस्थेत काम केले आणि निवृत्तीनंतरही सामाजिक विचारांशी जोडलेल्या राहिल्या.

कल्पना दत्त यांचे संपूर्ण आयुष्य म्हणजे धैर्य, त्याग आणि देशप्रेमाचा आदर्श आहे. एका तरुण मुलीने शिक्षण, सुखी जीवन आणि सुरक्षित भविष्य यांचा विचार न करता देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी संघर्षाचा मार्ग स्वीकारला. ब्रिटिश साम्राज्याच्या विरोधात उभे राहण्याचे धाडस त्यांनी दाखवले. ८ फेब्रुवारी १९९५ रोजी कलकत्ता येथे त्यांचे निधन झाले. मात्र त्यांच्या शौर्याची कहाणी आजही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात प्रेरणेचा दीप म्हणून जिवंत आहे. संकटे कितीही मोठी असली तरी ध्येयावर विश्वास ठेवणारी व्यक्ती इतिहास घडवू शकते, याचे ज्वलंत उदाहरण म्हणजे क्रांतिकारक कल्पना दत्त. त्यांच्या साहसामुळे आणि त्यागामुळे त्या भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील एक तेजस्वी अध्याय बनल्या आहेत.

-संकलित