भक्तीचा पाया रचणारे आदिगुरू: श्री संत निवृत्तीनाथ महाराज

भक्तीचा पाया रचणारे आदिगुरू: श्री संत निवृत्तीनाथ महाराज महाराष्ट्राची भूमी ही संतांची भूमी म्हणून ओळखली जाते. या भूमीत अनेक संत झाले, पण वारकरी संप्रदायाचा पाया रचण्याचे आणि ज्ञानोबा-तुकोबांसारख्या संतांना मार्ग दाखवण्याचे महान कार्य ज्यांनी केले, ते म्हणजे **श्री संत निवृत्तीनाथ महाराज**. संत बहिणाबाईंनी आपल्या अभंगात म्हटले आहे: संतकृपा झाली। इमारत फळा आली ज्ञानदेवे रचिला पा पाया। उभारिले देवालया नामा तयाचा किंकर। तेणे केला हा विस्तार जनार्दन एकनाथ। खांब दिला भागवत तुका झालासे कळस। भजन करा सावकाश या 'ज्ञानदेवांनी रचलेल्या' इमारतीचे खरे प्रेरणास्थान आणि ज्ञानदेवांचे गुरू म्हणजे त्यांचे थोरले बंधू निवृत्तीनाथ होते.

जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी संत निवृत्तीनाथांचा जन्म १३ व्या शतकात (अंदाजे इसवी सन १२७३ मध्ये) आपेगाव (गोदावरीकाठी, जि. छत्रपती संभाजीनगर) येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव विठ्ठलपंत कुलकर्णी आणि आईचे नाव रुक्मिणीबाई होते. विठ्ठलपंत हे अत्यंत विरक्त होते. त्यांनी लग्नानंतर संन्यास घेतला होता, परंतु गुरूंच्या आज्ञेवरून ते पुन्हा गृहस्थाश्रमात परतले. संन्याशाची मुले म्हणून तत्कालीन समाजाने या कुटुंबाला प्रचंड त्रास दिला, वाळीत टाकले. निवृत्तीनाथ हे विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाईंचे ज्येष्ठ सुपुत्र. त्यांच्यापाठोपाठ ज्ञानदेव, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या भावंडांचा जन्म झाला. ही चारही भावंडे म्हणजे अलौकिक विभूती होत्या. गुरुपरंपरा आणि दीक्षा निवृत्तीनाथांच्या जीवनाला कलाटणी देणारी एक अत्यंत महत्त्वाची घटना त्र्यंबकेश्वर जवळील ब्रह्मगिरी पर्वतावर घडली. एकदा विठ्ठलपंत आपल्या कुटुंबासह फिरत असताना एका वाघाने त्यांच्यावर हल्ला केला. जीव वाचवण्याच्या गडबडीत निवृत्तीनाथ कुटुंबापासून ताणले गेले आणि ब्रह्मगिरी पर्वतावरील एका गुहेत पोहोचले. त्या गुहेत **नाथ संप्रदायाचे महान संत गहिनीनाथ** तपश्चर्या करत होते. गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांमधील दैवी अंश ओळखला आणि त्यांना नाथ संप्रदायाची दीक्षा दिली. त्यांनी निवृत्तीनाथांना कृष्णभक्तीचा आणि 'निवृत्ती' (सर्व वासनांमधून निवृत्त होणे) चा मार्ग दाखवला. गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांना आदेश दिला की, हा ज्ञानाचा आणि भक्तीचा ठेवा केवळ स्वतःपुरता मर्यादित न ठेवता, संपूर्ण जगाला वाट.

ज्ञानेश्वरांचे गुरुपद आणि वारकरी संप्रदायाची स्थापना

गुरूंच्या आज्ञेनुसार निवृत्तीनाथ आळंदीला परतले. समाजाने दिलेल्या त्रासाला तोंड देत त्यांनी आपल्या लहान भावंडांना सांभाळले आणि त्यांच्यावर उत्तम संस्कार केले.

निवृत्तीनाथांनी आपले धाकटे बंधू ज्ञानदेव (संत ज्ञानेश्वर) यांच्यातील अथांग ज्ञान ओळखले आणि त्यांना आपले शिष्य बनवले. निवृत्तीनाथांच्या प्रेरणेने आणि आज्ञेनेच ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेवर मराठीत भावार्थदीपिका' (ज्ञानेश्वरी) हा अजरामर ग्रंथ लिहिला. ज्ञानेश्वरांनी आपल्या प्रत्येक अध्यायाच्या सुरुवातीला आणि शेवटी आपले गुरू निवृत्तीनाथ यांच्या चरणी अत्यंत आदराने कृतज्ञता व्यक्त केली आहे. निवृत्तीनाथांनी ज्ञानेश्वर, सोपान आणि मुक्ताबाई यांच्या सोबतीने महाराष्ट्रात समता, बंधुता आणि ईश्वरभक्तीचा संदेश दिला. त्यांनी कर्मकांडाला विरोध करून 'नामस्मरणाचा' सोपा मार्ग सर्वसामान्य जनतेला दाखवला, ज्यातूनच वारकरी संप्रदायाचा उदय झाला.

वाङ्मयीन कार्य आणि अभंग रचना संत निवृत्तीनाथ हे केवळ मार्गदर्शक नव्हते, तर ते स्वतः एक उच्च कोटीचे कवी आणि तत्त्वज्ञ होते. त्यांनी अनेक अभंगांची रचना केली आहे. त्यांच्या अभंगांवर नाथ संप्रदायाचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसतो. त्यांनी आपल्या अभंगांतून गुरुमहिमा, नामस्मरण, अद्वैत ज्ञान आणि भक्तीचे महत्त्व सांगितले आहे. त्यांच्या अभंगांची भाषा रसाळ आणि थेट मनाला भिडणारी आहे. आपल्या अभंगांच्या शेवटी ते **'निवृत्तिदास'** किंवा **'बाप निवृत्तीदेव'** अशी नाममुद्रा वापरत असत.

महासमाधी संत ज्ञानेश्वर महाराज, संत सोपानदेव आणि संत मुक्ताबाई या तिन्ही लहान भावंडांनी एकापाठोपाठ एक समाधी घेतल्यानंतर, निवृत्तीनाथ अगदी एकटे पडले. आपले या जगातील कार्य पूर्ण झाल्याची जाणीव झाल्यावर त्यांनीही समाधी घेण्याचे निश्चित केले. नाशिकजवळील **त्र्यंबकेश्वर** येथे, गोदावरीच्या उगमस्थानी, ब्रह्मगिरीच्या कुशीत ज्येष्ठ वद्य द्वादशीला संत निवृत्तीनाथ महाराजांनी संजीवनी समाधी घेतली.

निष्कर्ष संत निवृत्तीनाथ महाराज हे वारकरी संप्रदायाचे 'आदिगुरू' आहेत. जर निवृत्तीनाथ नसते, तर ज्ञानेश्वरी जन्माला आली नसती आणि महाराष्ट्राला भक्तीचे हे वैभव लाभले नसते. समाजाचा छळ सोसूनही मनात जगाबद्दल केवळ करुणा बाळगणाऱ्या या महासंताचे ऋण महाराष्ट्र कधीही विसरू शकत नाही.

दरवर्षी ज्येष्ठ वद्य द्वादशीला त्र्यंबकेश्वर येथे लाखो वारकरी एकत्र येतात आणि माउलींच्या या थोरल्या बंधूच्या चरणी नतमस्तक होतात. जय जय राम कृष्ण हरी! श्री संत निवृत्तीनाथ महाराज की जय