इतिहास, कला आणि निसर्गाचा अद्वितीय संगम- पितळखोरा लेणी

आपला सांस्कृतिक वारसा आपल्या अनेक शिल्पांतून आणि स्थळांतून उलगडतो. ह्या वास्तू फक्त इमारतीच नाहीत, तर त्या आपल्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाच्या खुणा आहेत. छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील कन्नड तालुक्यात वसलेली पितळखोरा लेणी हे असेच एक स्थळ आहे. ही महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन बौद्ध लेण्यांपैकी एक मानली जाते. सातवाहनकालीन स्थापत्यकला, शिल्पकला आणि बौद्ध संस्कृतीचा समृद्ध वारसा जपणाऱ्या या लेण्या निसर्गरम्य दरीत वसलेल्या असल्याने पर्यटकांसाठी विशेष आकर्षण ठरतात.

पितळखोरा येथे एकूण १४ लेणी असून त्यामध्ये चैत्यगृह आणि विहारांचा समावेश आहे. या लेण्यांची निर्मिती इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकात झाल्याचे मानले जाते. दगडात कोरलेले भव्य स्तंभ, आकर्षक नक्षीकाम, यक्षांच्या मूर्ती आणि बौद्ध स्थापत्यशैली यांमुळे या लेण्यांना विशेष ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पावसाळ्यात पितळखोरा परिसर अधिकच मनमोहक दिसतो. डोंगररांगा, हिरवागार निसर्ग आणि जवळचे धबधबे यांमुळे पर्यटकांना निसर्ग आणि इतिहासाचा दुहेरी आनंद मिळतो. इतिहासप्रेमी, अभ्यासक आणि छायाचित्रकारांसाठी हे ठिकाण विशेष आकर्षणाचे केंद्र आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या संरक्षणाखाली असलेल्या पितळखोरा लेण्या महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची साक्ष देतात. राज्यातील प्रसिद्ध बौद्ध लेण्यांमध्ये त्यांचे महत्त्वाचे स्थान असून देश-विदेशातील पर्यटक येथे आवर्जून भेट देतात. ही स्थळे पाहताना त्या काळातील लोकांच्या परंपरा, बौद्ध स्थापत्यशैली आणि समाजजीवनाचा परिचय होतो. त्यामुळे खरा, प्राचीन आणि समृद्ध भारत जर अनुभवायचा असेल, तर अशा स्थळांना भेट देणे हाच उपाय आहे. तेव्हा आवर्जून पाहावे असे हे ठिकाण!