जागतिक वसुंधरा दिन

वसुंधरा म्हणजेच पृथ्वी हा मानवाच्या अस्तित्वाचा पाया. आपल्या जीवनातील प्रत्येक श्वास, प्रत्येक थेंब पाणी आणि प्रत्येक अन्नकण हा या पृथ्वीच्या उदारतेचा परिणाम आहे. त्यामुळेच दर वर्षी २२ एप्रिल हा दिवस ‘जागतिक वसुंधरा दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. आजच्या वेगवान औद्योगिकीकरणाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात वसुंधरेचे संरक्षण ही केवळ जबाबदारी नसून, अस्तित्वाची गरज बनली आहे. त्यामुळे जागतिक वसुंधरा दिवस साजरा करणे म्हणजे पर्यावरणीय संरक्षणासाठी आवश्यक संकल्प करणे होय. उद्याच्या पिढीसाठी पृथ्वी वाचवायची असेल, वसुधैव कुटुम्बकम् ही संकल्पना राबवायची असेल आणि अस्तित्वातल्या सर्व जीवजंतूंचे रक्षण करायचे असेल, तर जागतिक वसुंधरा दिवसाला पर्यावरण रक्षणाची शपथ घेऊ या!

जागतिक वसुंधरा दिनाची सुरुवात आणि उद्देश

जागतिक वसुंधरा दिनाची सुरुवात १९७० साली अमेरिकेत झाली. गेलॉर्ड नेल्सन या सिनेटरने पर्यावरण संरक्षणाबाबत जनजागृती व्हावी यासाठी हा दिवस सुरू करण्याचा पुढाकार घेतला. त्या काळात औद्योगिक प्रदूषण आणि पर्यावरणीय हानी यामुळे समाजात अस्वस्थता निर्माण झाली होती. यामुळे पर्यावरण संवर्धनासाठी एक जागतिक चळवळ उभी राहावी, हा या दिवसामागील मुख्य उद्देश होता. पुढे संयुक्त राष्ट्रसंघानेही या उपक्रमाला मान्यता देऊन जागतिक पातळीवर याचे महत्त्व अधोरेखित केले.

वसुंधरेचे वैशिष्ट्य आणि तिचे अद्वितीय स्थान

संपूर्ण विश्वात पृथ्वी हा असा एकमेव ज्ञात ग्रह आहे जिथे जीवन अस्तित्वात आहे. पृथ्वीवर पाणी, हवा, तापमान आणि जैवविविधता यांचे अद्वितीय संतुलन आहे. सुमारे ४.५ अब्ज वर्षांचा इतिहास असलेली ही वसुंधरा अनेक भूगर्भीय आणि जैविक परिवर्तनातून आजच्या स्वरूपात आली आहे. या ग्रहाने असंख्य प्रजातींचा जन्म, उत्क्रांती आणि नाश अनुभवला आहे, तरीही जीवन टिकवून ठेवण्याची तिची क्षमता अद्वितीय आहे.

वसुंधरेच्या रक्षणाची गरज

आजच्या काळात वसुंधरेसमोर अनेक गंभीर आव्हाने उभी आहेत. हवामानबदल, ग्लोबल वॉर्मिंग, जैवविविधतेचा ऱ्हास, जलसंकट, जंगलतोड आणि प्रदूषण या समस्या दिवसेंदिवस तीव्र होत आहेत. विकास आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास या बाबतीतही समतोल साधण्याची गरज निर्माण झाली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या अहवालानुसार, ही स्थिती कायम राहिली, तर भविष्यात मानवी जीवनावर मोठे संकट येऊ शकते. त्यामुळेच वसुंधरेच्या रक्षणासाठी प्रत्येक व्यक्तीने सज्ज होणे अत्यावश्यक आहे.

मानवाची भूमिका आणि उपाययोजना

मानव समाजाने पर्यावरणीय संतुलन राखण्यासाठी ठोस पावले उचलणे गरजेचे आहे. पुनर्नवीनीकरण, ऊर्जाबचत, पाणी संवर्धन, वृक्षारोपण आणि शाश्वत विकास या उपाययोजना अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. भारताने हरितक्रांती, धवलक्रांती, आणि नीलक्रांती यांसारख्या उपक्रमांद्वारे अन्न, दूध आणि मत्स्योत्पादनात मोठी प्रगती केली आहे; मात्र या विकासासोबत पर्यावरण संतुलन राखणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

भारतीय परंपरेतील वसुंधरेचा सन्मान

भारतीय संस्कृतीत वसुंधरेला ‘माता’ मानले गेले आहे. संतपरंपरेतही पर्यावरणाबाबत जागरूकता दिसून येते. संत ज्ञानेश्वरांनी पसायदानात 'अवघे विश्वचि माझे घर' असे म्हणत सर्व सृष्टीला एक कुटुंब मानले आहे. तसेच संत तुकारामांनी 'वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरी' असे सांगत निसर्गाशी असलेले आपले नाते अधोरेखित केले आहे. ही शिकवण आजही तितकीच महत्त्वाची आहे.

आंतरराष्ट्रीय शास्त्रज्ञांचे योगदान

पर्यावरण संरक्षणासाठी अनेक जागतिक शास्त्रज्ञांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. अमेरिकी सागरी जीवशास्त्रज्ञ, निसर्गलेखिका आणि आधुनिक पर्यावरण चळवळीच्या जनक श्रीमती रॅशेल कार्सन यांनी त्यांच्या ‘सायलेंट स्प्रिंग’ या ग्रंथात पर्यावरणीय प्रदूषणाचे गंभीर परिणाम मांडले. निसर्गात कशाचेही अस्तित्व एकाकी नसते, ही बाब त्यांनी सप्रमाण सिद्ध केली आहे.

हवामानशास्त्राचे जनक जेम्स हॅनसेन यांनी, हवामानबदल हे मानवापुढील सर्वांत मोठे संकट असल्याचे स्पष्ट करून हवामानबदलाच्या धोक्यांविषयी जगाला सतर्क केले.

भारताची भूमिका - वसुधैव कुटुंबकम्

२०२३मध्ये भारतात पार पडलेल्या जी-२० शिखर परिषदेची मध्यवर्ती संकल्पना‘वसुधैव कुटुंबकम्’ ही होती. याचा अर्थ संपूर्ण जग हे एक कुटुंब असून पर्यावरण संरक्षणासाठी सर्व देशांनी एकत्र येऊन कार्य करणे हीच काळाची गरज आहे. भारताच्या या भूमिकेमुळे जागतिक सहकार्याला नवे बळ मिळाले. पर्यावरणाचा ऱ्हास जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात झाला तरी त्याचा परिणाम जगाच्या अन्य भागावर होतो, ही बाब लक्षात घ्यायला हवी. पर्यावरण हा विषय भूभागांच्या सीमांचा, देशांच्या, धर्मांच्या, बंधनाचा नाही. तो अखिल मानवजातीच्या कल्याणाचा पाया आहे.

जलसाठ्याचा पुनर्विकास आवश्यक

जागतिक वसुंधरा दिन - पर्यावरणीय संकल्पाचा मुहूर्त - या विषयाची सुरुवात करताना एक साधी, पण अत्यंत प्रभावी जाणीव लक्षात घ्यायला हवी, ती म्हणजे पर्यावरणाचा ऱ्हास थांबवणे. एक छोटेसे उदाहरण घेऊ या, तुमच्या अवतीभवतीच्या एखाद्या तलावाचे निरीक्षण करा. कल्पना करा, की तो कोरडा पडला. त्याच्या कोरडेपणामुळे कशाकशावर परिणाम होतो याचा विचार केला तरी पर्यावरणाच्या ऱ्हासाचे किती वाईट परिणाम होतात, हे लक्षात येते.

उदाहरणार्थ - कोरडा पडणारा एक तलाव वाचवणे हे केवळ जलस्रोत पुनरुज्जीवित करणे नसून संपूर्ण परिसंस्थेचा पुनर्जन्म घडवण्याचा शास्त्रीय प्रयत्न ठरतो. पाणी हे जीवनाचे मूलतत्त्व असल्याने जलसाठ्यांचे संगोपन केल्यास भूजल पातळी पुनर्भरण (ग्राउंडवाटर रिचार्ज) होते, जलचक्र संतुलित राहते आणि परिसरातील सूक्ष्म हवामान (मायक्रोक्लायमेट) स्थिर होते. तलावाभोवती ओलावा वाढल्याने वनस्पती, पक्षी, कीटक व सूक्ष्मजीव यांची जैवविविधता नैसर्गिकरीत्या वाढते. त्यामुळे अन्नसाखळी बळकट होते आणि परिसंस्थेचे संतुलन राखले जाते. अशा जलाशयांमुळे कार्बन शोषण (कार्बन सिक्वेस्ट्रेशन) सुलभ होऊन हवामान बदलाच्या परिणामांना आळा बसतो, तसेच मातीची धूप कमी होऊन जमिनीची सुपीकता टिकून राहते. परिणामी, स्थानिक समुदायाला शाश्वत उपजीविका मिळून शाश्वत विकास साध्य होतो. पृथ्वीचे वैशिष्ट्य म्हणजे पंचमहाभूतांचे अर्थात पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी आणि आकाश यांचे समतोल सहअस्तित्व. त्यामुळे या घटकांचे संरक्षण म्हणजेच पर्यावरण संवर्धनाची मूळ संकल्पना होय. म्हणूनच एक तलाव वाचवणे म्हणजे केवळ पाणी साठवणे नव्हे, तर संपूर्ण वसुंधरेचे संतुलन जपण्याचा आणि भविष्यातील जीवन सुरक्षित ठेवण्याचा जागतिक स्तरावरील पर्यावरणीय संकल्पच होय.

माझी वसुंधरा ६. ० अभियान

महाराष्ट्र शासनाने पर्यावरण संरक्षणासाठी 'माझी वसुंधरा ६.०' या अभियानाच्या माध्यमातून व्यापक आणि समन्वित उपाययोजना राबवल्या आहेत. या अभियानात राज्यातील सर्व महापालिका, नगरपरिषद आणि ग्रामपंचायतींचा सक्रिय सहभाग निश्चित करण्यात आला असून, स्थानिक स्वराज्य संस्थांना पर्यावरण संवर्धनाची जबाबदारी देण्यात आली आहे. पंचमहाभूतांच्या संकल्पनेवर आधारित या योजनेत पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी आणि आकाश या घटकांचे संतुलन राखण्यावर भर दिला जातो. शासनाने वृक्षारोपण, जलसंधारण, सांडपाणी पुनर्वापर, कचरा व्यवस्थापन आणि हरित ऊर्जा वापर यांसारख्या उपक्रमांना प्रोत्साहन दिले आहे. कार्बन उत्सर्जन कमी करून हवामानबदलाचा प्रभाव कमी करण्यासाठी विविध हरित उपक्रम राबविण्यात येत आहेत. नागरिकांचा सहभाग वाढवण्यासाठी ई-प्रतिज्ञा, जनजागृती मोहिमा आणि पर्यावरणदूत यांची संकल्पना राबवण्यात आली आहे. स्थानिक संस्थांनी केलेल्या कामांचे जिओ-टॅगिंग, ऑनलाइन नोंदणी आणि तृतीय पक्ष मूल्यांकन यामुळे पारदर्शकता सुनिश्चित केली जाते. उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या संस्थांना पुरस्कार देऊन स्पर्धात्मक वातावरण निर्माण करण्यात आले आहे. शाळा व महाविद्यालयांमधून विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढवून पर्यावरणाबाबत जागरूकता निर्माण केली जात आहे. शासनाच्या विविध विभागांमध्ये समन्वय साधून शाश्वत विकास साधण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

प्लास्टिकमुक्ती, स्वच्छता अभियान आणि हरित परिसर निर्मिती यावर विशेष भर देण्यात आला आहे. पर्यावरण संरक्षणाला लोकचळवळीचे स्वरूप देत नागरिकांमध्ये जबाबदारीची भावना निर्माण करण्याचा प्रयत्न होत आहे. या सर्व उपाययोजनांद्वारे महाराष्ट्र शासन पर्यावरण संतुलन राखण्यास आणि भावी पिढ्यांसाठी सुरक्षित व निरोगी वसुंधरा निर्माण करण्यास कटिबद्ध आहे.

जागतिक वसुंधरा दिन हा केवळ एक दिवस नसून, तो दिवस म्हणजे आपल्याला निसर्गाशी असलेले नाते पुन्हा दृढ करण्याची संधी आहे. वसुंधरेचे रक्षण करणे म्हणजे आपल्या भविष्याचे रक्षण करणे होय. म्हणूनच जागतिक वसुंधरा दिनाला 'वसुधैव कुटुंबकम्' भूमिकेत येऊ हा संदेश प्रत्येकाच्या मनात रुजला पाहिजे.

आपण प्रत्येकाने छोट्या-छोट्या कृतीतून पर्यावरणाचे संरक्षण केले, तरच ही सुंदर वसुंधरा पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित राहील. त्यामुळे हा दिवस पर्यावरणाच्या ऱ्हासाला पायबंद घालताना पर्यावरण संरक्षणाच्या संकल्पना राबवण्यासाठी शपथ घेण्याचा आहे.

- प्रवीण टाके

माहिती उपसंचालक, विभागीय माहिती कार्यालय, कोल्हापूर