दाजीपूर अभयारण्य

सह्याद्रीच्या घनदाट जंगलात वसलेले आणि रानगव्यांसाठी ओळखले जाणारे दाजीपूर अभयारण्य हे महाराष्ट्राच्या समृद्ध जैवविविधतेचे उत्तम उदाहरण आहे. कोल्हापूर जिल्ह्यात राधानगरी येथे वसलेले हे अभयारण्य १९५८मध्ये सुरू झाले असून, अधिकृतरीत्या स्थापन झालेले राज्यातील पहिले वन्यजीव अभयारण्य आहे. सुमारे ३५१.१६ चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर पसरलेले हे अभयारण्य निसर्गप्रेमी आणि वन्यजीव निरीक्षकांसाठी स्वर्गासारखे आहे.

समुद्रसपाटीपासून सुमारे १२०० मीटर उंचीवर वसलेले दाजीपूर अभयारण्य अतिशय सुरेख आहे. येथे खडबडीत डोंगर, खोल दऱ्या आणि दाट अरण्य यांचा अनोखा संगम पाहायला मिळतो. राधानगरी धरणाच्या शांत बॅकवॉटर्समुळे या परिसराचे सौंदर्य अधिक खुलते. हे पाणी अभयारण्यात राहणाऱ्या विविध प्राण्यांसाठी जीवनदायी ठरते. भोगवती, दूधगंगा, तुळशी, कळम्मा आणि दिरबा या नद्या या अभयारण्यातून वाहत असल्याने येथे समृद्ध परिसंस्था निर्माण झाली आहे.

दाजीपूर अभयारण्यातील सदाहरित जंगले जैवविविधतेचा अमूल्य ठेवा आहेत. येथील घनदाट वृक्षसंपदा वन्यजीवांना आधार आणि आश्रय देते. अंजनी, जांभूळ, हिरडा, आवळा, पीसा, ऐन, किंजळ, आंबा आणि कुंभ यांसारखे उंचच उंच वृक्ष संपूर्ण जंगल व्यापून आहेत. या वृक्षांमुळे जंगल अधिक समृद्ध आणि संपन्न झाले आहे. गर्द झाडाझुडपांमध्ये कारवीसारखी झुडपे आणि शिकेकाई, गारंबी यांसारख्या औषधी वनस्पती आढळतात. या वनस्पतींच्या औषधी गुणधर्मांमुळे त्यांचे महत्त्व अधिक वाढते. ऋतुमानानुसार फुलणाऱ्या रंगीबेरंगी फुलांनी जंगल अधिकच मोहक दिसते.

दाजीपूर अभयारण्याचे खरे आकर्षण म्हणजे भव्य भारतीय गवा. त्याला गौर असेही म्हणतात. हा जगातील सर्वांत मोठा वन्य बैलप्राणी आहे. येथे सुमारे एक हजारहून अधिक गवे स्वच्छंदपणे वावरतात. दाजीपूरमध्ये आणखीही अनेकविध वन्यजीव आढळतात. घनदाट जंगलांमध्ये बिबटे, अस्वले, रानडुकरे दिसतात. तसेच, सांबर आणि भेकर यांसारखे हरणांचे प्रकारही येथे आहेत. भव्य शेकरूसुद्धा येथील जंगलात पाहायला मिळते. येथे नीलगिरी वूड पिजन, मलबार ग्रे हॉर्नबिल आणि ग्रेट पाइड हॉर्नबिल यांसारखे सुंदर पक्षी मोठ्या संख्येने आढळतात. याशिवाय, हंगामी स्थलांतरित पक्ष्यांचे वास्तव्यसुद्धा येथे असते.

भारतीय घोरपड आणि विषारी तसेच बिनविषारी सापांच्या विविध प्रजाती येथे आढळतात. दाजीपूर अभयारण्याला भेट देण्याचा सर्वोत्तम कालावधी ऑक्टोबर ते मार्च हा आहे. कोल्हापूर विमानतळ अभयारण्यापासून अंदाजे ८० किलोमीटर अंतरावर आहे. कोल्हापूर रेल्वे स्टेशन हे सर्वांत जवळचे स्थानक आहे. तेथून बस किंवा खासगी वाहनाने सहज दाजीपूर गाठता येते. येथून जवळच गगनगिरी महाराज मठ आणि राधानगरी धरणही आहे.

(स्रोत : पर्यटन विभाग)